Ba’zida biz biror narsani xotiradan o’chirib tashlashimiz mumkindek tuyuladi: yoqimsiz suhbat, eski xafagarchilik, endi kerak bo’lmaydigan telefon raqami. Ammo agar miya haqiqatan ham biror narsani butunlay unutishni bilsa edi, ehtimol biz allaqachon o’z xatolarimiz xaosida g’arq bo’lgan bo’lardik. Shunday qilib, haqiqatan ham biror narsani abadiy unutish mumkinmi?
Manba: — «Factodrom.com»
Neyrobiologiya nuqtai nazaridan, xotiralar — bu mavhum «tasvirlar» emas, balki miyadagi jismoniy izlar. Har bir tajriba o’zidan keyin neyron aloqalari tarmog’ini qoldiradi, ya’ni voqea uchun biologik xarita. Biz biror narsani «eslaganimizda», bu xarita yana faollashadi. «Unutganimizda» esa — aloqalar zaiflashadi, lekin to’liq yo’q bo’lib ketmaydi.
Olimlar unutishning ikki mexanizmini ajratib ko’rsatadilar. Birinchisi — tabiiy unutish, ya’ni keraksiz ma’lumot vaqt o’tishi bilan o’chib ketadi: uzoq vaqt ishlatilmagan neyron aloqalari mustahkamligini yo’qotadi, xuddi hech kim yurmagan yo’lak o’t bilan qoplanib qolgandek. Ikkinchi turi — faol unutish, miya xotiraga kirishni qasddan bloklaydi, ayniqsa u travma yoki kuchli stress bilan bog’liq bo’lsa. Bu jarayon repressiya yoki supressiya deb ataladi.
Biroq hatto bunday holatlarda ham ma’lumot xotiraning chuqurligida qolaveradi. Zamonaviy usullar, masalan, funksional MRT yordamida «unutib qo’yilgan» xotiralarni ma’lum sharoitlarda qisman tiklash mumkinligi ko’rsatilgan. Ular yo’q bo’lib ketmaydi, balki ong ostiga cho’kib ketadi va u yerda his-tuyg’ular va xatti-harakatlarimizga ta’sir qilishda davom etadi.
Qiziqarli jihati shundaki, miya ba’zida nima o’chirish kerakligini o’zi hal qiladi. Bu hayotiy faoliyatni uzluksiz davomiyligini ta’minlash uchun juda muhim — chunki keraksiz yoki zararli tafsilotlarni doimiy saqlash neyron tizimlarini haddan tashqari yuklaydi. Shuning uchun unutish — bu xato emas, balki xotira kabi zarur funksiya.
Shunga qaramay, «butunlay unutish» amalda deyarli imkonsiz. Biz xotiralarni o’chirmaymiz, faqat ularga kalitni yo’qotamiz. Ba’zida qulf yana ochilishi uchun bitta hid, tovush yoki tasodifiy so’z yetarli bo’ladi va yo’qotilgandek tuyulgan narsa kutilmaganda aniqlik bilan ongimizga qaytib keladi.
