Tabiat qonunlari ishlashdan to’xtaydigan nuqtaning ichida nima yashiringan?
Источник: — «Factodrom.com»
Turli sohalar olimlari asrlar davomida bu savolga javob topishga urinmoqdalar va har safar gap shunday chegaraviy holatlar haqida ketganda, bitta so’z paydo bo’ladi — singulyarlik. U ogohlantirish, jumboq va chorlov kabi yangraydi, zero u odatiy dunyoqarash parchalanadigan, formulalar esa ojiz qoladigan joyni anglatadi.
Eng keng ma’noda singulyarlik — bu tizimning shunday holatiki, unda uning parametrlari cheksizlikka intiladi yoki noaniq bo’lib qoladi, bu esa odatiy usullar bilan keyingi tavsifni imkonsiz qiladi. Bu shunchaki hisob-kitoblardagi «murakkab nuqta» emas. Bu fan sodir bo’layotgan hodisalarni tushuntirishda davom etish uchun asboblarni, qarashlarni va ba’zan hatto tilning o’zini ham o’zgartirishga majbur bo’ladigan chegaradir.
Astrofizikada singulyarlik ko’pincha qora tuynuklar bilan bog’lanadi. Zamonaviy nazariyalar taxmin qilishicha, har bir bunday obyektning markazida modda zichligi cheksiz bo’ladigan, makon va vaqt esa oxirgi darajagacha buziladigan nuqta yashiringan. Umumiy nisbiylik nazariyasi ushbu ekstremal holatlar mavjudligini bashorat qiladi, ammo o’zi ham ularning ostonasida to’xtab, ichkarida nima sodir bo’layotganini tasvirlashga imkon bermaydi. Bu yerda singulyarlik javob emas, balki bo’shliq — nazariyaning yangi fizikani talab qiluvchi o’ziga xos «soyasi»ga aylanadi.
Biroq, singulyarliklar nafaqat kosmosda uchraydi. Matematikada bu termin funksiya cheksizlikka intiladigan, uziladigan yoki silliqligini yo’qotadigan har qanday nuqtalar uchun ishlatiladi. Dinamik tizimlarda singulyarlik rivojlanish trayektoriyasining sifat jihatidan o’zgarishini, kichik g’alayon radikal oqibatlarga olib keladigan lahzani anglatishi mumkin. Suyuqliklar mexanikasida — oqimning uzilish nuqtasini. Geometriyada — sirt silliq bo’lishdan to’xtab, sinish hosil qiladigan joyni.
Singulyarlikning alohida, kechroq paydo bo’lgan talqini texnologiyalar rivoji bilan bog’liq. Singulyarlik deb kelajakdagi shunday gipotetik lahzani atash mumkinki, unda sun’iy intellekt insonning kognitiv qobiliyatlaridan o’zib ketadigan darajada rivojlanadi, texnologik o’zgarishlarning tezligi va sifati esa bizning tushunchamiz doirasidan chiqib ketadi. Singulyarlik — bu bashorat qilinuvchanlik chegarasi bilan to’qnashuvdir.
