Apollon» dasturi davridan beri insoniyat birinchi marta Oyga shunchaki uchib borishga emas, balki u yerda haftalab, oylab va vaqt o’tishi bilan yillab yashash va ishlashga tayyorgarlik ko’rmoqda.
Manba: « Hi-Tech_Mail.ru ».
Yangiliklar Muallifi
Bugungi kunda NASAning «Artemida» dasturi allaqachon faol bosqichiga kirdi: 2022-yilda Artemis I uchuvchisiz missiyasi SLS raketa va Orion kemasi bog’lamasini muvaffaqiyatli sinovdan o’tkazdi, 2026-yil aprelida esa Artemis II to’rt nafar astronavtni Oy atrofida aylanish uchun yubordi. Keyingi bosqichlar sirtga qo’nishni va janubiy qutb yaqinida baza qurishni ko’zda tutadi — NASA bunga taxminan 20 milliard dollar sarflashni rejalashtirmoqda. Yakuniy maqsad — Yer tashqarisida barqaror mavjud bo’lishni o’rganish va keyinchalik uzoqroqqa, Marsga qarab harakat qilishdir.
Lekin Oyda yashash qanday? Qisqa muddatli vazifalarni bajarish uchun bir necha kunga uchib borish emas, balki uzoq vaqt davomida haqiqiy yashash qanday bo’ladi? Oy manzaralarining romantikasi — ufq uzra harakatsiz turgan Yer, hech qachon ko’karmaydigan osmon — inson tanasi uchun og’ir sinovlar bilan uyg’unlashadi. Oy muhiti organizmning deyarli har bir tizimiga chorlov tashlaydi.
Oydagi gravitatsiya Yeridagining faqat oltidan bir qismini tashkil qiladi. Bu tanadagi qon, kislorod va suyuqliklarning taqsimlanishini o’zgartiradi hamda yurak-qon tomir va asab tizimlariga tahdid soladi. Xalqaro kosmik stansiyadan farqli o’laroq, Oy ekipajlari asosan Yerning himoya magnit maydonidan tashqarida ishlaydi va DNKni zararlashi, immunitetni tushirishi hamda miyaga ta’sir qilishi mumkin bo’lgan kosmik radiatsiyaning surunkali ta’siriga duchor bo’ladi. Bunga ekstremal harorat o’zgarishlari, zaharli oy changi, izolyatsiya, uyqu va uyg’oqlik davrlarining buzilishi ta’sirini ham qo’shish kerak.
Alohida qiyinchilik shundaki, ko’plab o’zgarishlar sezilmasdan rivojlanadi. Kosmonavt o’zini yaxshi his qilishi mumkin, vaholanki muammolar yashirincha to’planib boradi va faqat oylar yoki yillar o’tgach namoyon bo’ladi. Olimlarning ta’kidlashicha, alohida organlarni yakkalangan holda ko’rib chiqish mumkin emas: miya, yurak, tomirlar, mushaklar, suyaklar, immun tizimi va metabolizm yaxlit bir butun bo’lib ishlaydi va bir bo’g’indagi nosozlik muqarrar ravishda boshqa barcha a’zolarda aks sado beradi.
Ammo yaxshi yangilik ham bor — inson hayratlanarli darajada moslashuvchandir va asosiy vazifa ushbu moslashuvni xavfsiz o’zanga yo’naltirishdan iborat. Jismoniy mashqlar asosiy himoya vositasi bo’lib qolmoqda, garchi Oyda trenajyorlarni past gravitatsiyani hisobga olgan holda qayta ko’rib chiqishga to’g’ri kelsa ham. Shaxsiylashtirilgan ovqatlanish suyaklar, mushaklar va immunitetni qo’llab-quvvatlashga yordam beradi. Olimlar allaqachon sentrifugalar yordamida sun’iy gravitatsiya yaratish, shuningdek, radiatsiyadan himoyalanish — ehtimol, oy tuprog’i asosidagi konstruksiyalardan foydalanish imkoniyatlarini o’rganmoqdalar. Taquvchi datchiklar yordamida uzluksiz monitoring va olingan ma’lumotlar tahlili tahdidlarni ular kritik darajaga yetguncha aniqlash imkonini beradi.
«Artemida» — bu birinchi navbatda qahramonona sakrash emas, balki inson va uni qo’llab-quvvatlovchi tizimlarning barqarorligini tekshirishdir. Oyda odamlar salomatligini saqlashni o’rganib, biz chinakam kosmik sivilizatsiyaga aylanish sari hal qiluvchi qadamni qo’yamiz.
Avvalroq «Roskosmos» bo’lajak baza o’rnini tanlash uchun Oyni skanerdan o’tkazish rejalarini ma’lum qilgan edi.
