Germaniyalik mutaxassislar sun’iy yoritishning qaysi turi hasharotlarga eng kam zarar yetkazishini aniqlashdi. Natijalar kutilmagan boʻlib chiqdi, xulosalar esa amaliyotda qoʻllanib boʻlindi.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Hi-Tech Mail muallifi
Dunyodagi taxminan 40% hasharot turlari sonining global qisqarishi nafaqat pestitsidlar va iqlim oʻzgarishi, balki oddiy koʻcha yoritgichlari bilan ham bogʻliq. Chiroqlar parvonalar, pashshalar va qoʻngʻizlarni chalgʻitib, ularni toʻliq darmonsizlangunga qadar soatlab aylanishga majbur qiladi yoki hayotiy muhim vazifalar — oziqlanish va koʻpayishdan chalgʻitadi.
Biological Conservation jurnalida chop etilgan yangi tadqiqot ushbu global muammoga aniq yechim taklif etadi. Leybnits nomidagi Biologik xilma-xillik oʻzgarishlarini tahlil qilish instituti olimlari guruhi qaysi turdagi nur eng kam zarar yetkazishini aniqlash uchun keng koʻlamli tajriba oʻtkazishdi.
Tajriba Germaniyadagi qorongʻu osmon qoʻriqxonasi — sun’iy yoritish minimal darajaga tushirilgan muhofaza qilinadigan hudud ichida joylashgan oltita qishloq temir yoʻl stantsiyasida boʻlib oʻtdi. 2023 va 2024-yillardagi dala mavsumlari davomida tadqiqotchilar tijorat yoritishining uchta turini bir-biri bilan va toʻliq qorongʻilikda qoldirilgan nazorat hududlari bilan solishtirishdi. Ma’lumotlarni yigʻish uchun tutib olingan jonzotlar soni, ularning umumiy biomassa hajmi va turlar xilma-xilligini baholashga imkon beruvchi maxsus qopqonlardan foydalanildi.
Natijalar aniq gʻolibni koʻrsatdi. Rang harorati 1800 Kelvin boʻlgan tijoratda mavjud qahrabo (yantar) svetodiodlari hasharotlar uchun sezilarli darajada kamroq jozibador boʻlib chiqdi. Yuqori bosimli natriyli chiroqlar va standart oq svetodiodlar (4000 K) bilan solishtirganda, iliq qahrabo nuri jalb qilingan hasharotlarning umumiy sonini 39-51% ga qisqartirdi. Tutib olingan hasharotlarning umumiy biomassasi kamayishi yanada hayratlanarli boʻldi — 51% dan 77% gacha. Tadqiqot shuningdek, natriyli chiroqlarning xavfsizligi haqidagi keng tarqalgan afsonani ham yoʻqqa chiqardi. Ma’lumotlar shuni koʻrsatdiki, ular deyarli zamonaviy sovuq oq svetodiodlar kabi koʻp hasharotlarni jalb qiladi.
Ta’kidlash joizki, hatto «xavfsiz» qahrabo chiroqlar ham toʻliq zararsiz emas. Olimlar har qanday sun’iy yorugʻlik manbai toʻliq qorongʻilikdan koʻra koʻproq jonzotni jalb qilishini ta’kidlashmoqda. Shunga qaramay, oʻlim darajasining deyarli yarimga kamayishi — bu oldinga qoʻyilgan sezilarli qadamdir. Shunchalik muhimki, qoʻriqxona administratsiyasi choralar koʻrib boʻldi: tadqiqot natijalariga koʻra, barcha oltita sinovdan oʻtkazilgan temir yoʻl stantsiyalaridagi platformalar yoritgichlari ekologik toza qahrabo svetodiodlarga almashtirildi.
Ilgari Kamchatka qirgʻoqlarida faqat 1928-yildagi Kanada namunalaridan ma’lum boʻlgan dengiz chivingi topilgan edi. Tafsilotlar — Hi-Tech Mail’ning boshqa materialida.
