«Dengiz darajasi» tushunchasi oʻzgarmas oʻlchovdek tuyuladi, lekin amalda Dunyo okeani yuzasining darajasi — oqimlar, suvning shoʻrligi va hatto Yerning gravitatsiyaviy anomalariyasiga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchan miqdordir. Unda olimlar «dengiz darajasi» deganda aynan nimani tushunishadi?
Manba: — «Factodrom.com»
Yevroosiyo qitʼasining poyonsiz hududi uchun barcha balandlik va chuqurliklarning hisoblash nuqtasi boʻlib Boltiq dengizi xizmat qiladi. Aniqrogʻi, «nol» sifati Kronshtadt shahri hududidagi suv darajasining koʻp yillik oʻrtacha belgisi qabul qilingan. U yerda, Obvodniy kanali orqali oʻtgan Siniy koʻprigi yonida mashhur Kronshtadt futshtoki — 1840-yildan beri suv yuzasining tebranishlari kuzatib boriladigan boʻlinmali choʻyan chizgʻich oʻrnatilgan. Aynan granit ustunga oʻrnatilgan ushbu mis plastinkadan geodezik tarmoqlarning koʻrinmas iplari butun Yevroosiyo boʻylab — Tinch okeani qirgʻoqlarigacha va Pomir choʻqqilarigacha tortilgan.
Boltiqning tanlanishi tasodifiy emas edi: bu dengiz nisbatan tinch, kuchli koʻtarilish va qaytishlardan himoyalangan, bu esa uning darajasini ochiq okeanga qaraganda barqarorq qiladi. Biroq dunyoda yagona dengiz «noli» mavjud emas. Masalan, Yevropada dengiz darajasi bilan bogʻliq vaziyat koʻproq yamoqli koʻrpani eslatadi: Germaniya hisobni Amsterdam futshtokidan (Shimoliy dengiz), Fransiya — Marseldagi Oʻrta yer dengizi darajasidan olib boradi, Buyuk Britaniya esa Nyulin portidagi (Atlantika okeani) belgilangan nuqtaga tayanadi.
Ushbu «nollar» oʻrtasidagi farq oʻnlarcha santimetrga yetishi mumkin. Bu gʻalati va baʼzan xavfli muhandislik xatolariga olib keladi. Eng mashhur holat Germaniya va Shveysariya oʻrtasidagi Reyn daryosi orqali oʻtuvchi koʻprik qurilishida sodir boʻlgan: muhandislar Germaniyaning «Boltiq» va Shveysariyaning «Oʻrta yer dengizi» darajalari oʻrtasidagi 27 santimetrlik farqni hisobga olmaganliklari sababli, qurilayotgan koʻprikning ikki yarmi markazda bir-biriga mos kelmadi va bir tomonini shoshilinch ravishda qayta qurishga majbur boʻlindi.
Sunʼiy yoʻldosh navigatsiyasi va GPS davrida insoniyat tobora koʻproq «dengiz» standartlaridan matematik modelga — ellipsoid yoki geoidga oʻtmoqda. Yoʻldoshlar balandlikni injiq qirgʻoq chizigʻidan emas, balki Yerning nazariy markazidan oʻlchaydi. Shunga qaramay, Kronshtadt futshtoki nafaqat tarixiy yodgorlik, balki xaritalar solishtiriladigan va shaharlar quriladigan amaldagi etalon boʻlib qolmoqda. Shunday qilib, har safar Everest balandligi 8848 metrni tashkil etishini eshitganingizda, bu raqam etalon emas, balki Fin qoʻltigʻining tinch sohilidan boshlangan oʻlchovlarning nisbiy natijasi ekanligini yodda tutish lozim.
