Tasavvur qilib ko’rganmisiz, vaznsizlikda, «yuqori» va «past» tushunchalari bo’lmagan, odatdagi yumshoq yostiq va og’ir ko’rpa yoningizda muallaq suzib yuruvchi bekorchi buyumlarga aylanadigan joyda uxlashga harakat qilish qanday bo’lishini?
Manba: — «Factodrom.com»
Orbitadagi uyqu — bu shunchaki hordiq chiqarish emas, balki gravitatsiyaning yo’qligi inson organizmini yerdagi instinktlarimizga butunlay zid bo’lgan sharoitlarga ko’nikishga majbur qiladigan murakkab texnik jarayondir.
XKS bortida odatdagi ma’nodagi krovatlar yo’q, chunki vaznsizlikda tana sirtga bosmaydi va mutlaqo boshqacha bo’shashadi. Kosmonavtni ventilyatsiya havo oqimi uchirib ketmasligi va u uyqu paytida boshi bilan asbob-uskunalarga urilmasligi uchun alohida kabinalar devorlariga vertikal ravishda mahkamlanadigan maxsus uxlash qoplaridan foydalaniladi. Kosmonavt ichkariga kiradi, zamokni yopadi va qo’llarini mahkamlaydi, aks holda uyquda ular beixtiyor yuz oldida suzib chiqib, «muallaq qo’l-oyoqlar»ning g’alati va qo’rqinchli manzarasini hosil qiladi.
Orbitada uxlayotgan kishi uchun asosiy muammolardan biri… o’z nafas olishi bo’ladi. Yer yuzida issiq chiqarilgan havoni yuqoriga ko’tarilishga majbur qiladigan konveksiyasiz, vaznsizlikda kosmonavtning boshi atrofida karbonat angidrid gazidan iborat «pufak» hosil bo’lishi mumkin. Agar ventilyatsiya tizimi ishdan chiqsa yoki havo oqimi yetarli bo’lmasa, inson kislorod yetishmovchiligi yoki bosh og’rig’idan uyg’onish xavfi ostida qoladi. Shuning uchun, Yer yuzida uxlashga xalaqit beradigan ventilyatorlar shovqini kosmosda doimiy toza havo oqimini ta’minlaydigan hayotiy muhim «alla» hisoblanadi.
Stansiyadagi yorug’lik rejimi ham biologik soatlarga xavf soladi: XKS Yer atrofida to’liq aylanishni 90 daqiqada amalga oshiradi, bu esa bir kecha-kunduzda kosmonavtlar 16 ta tongotar va 16 ta kunbotarni ko’rishini anglatadi. Miya bunday tartibsizlikdan dovdirab qolmasligi uchun stansiyada Grinvich bo’yicha Yer jadvaliga qat’iy amal qilinadi, illyuminatorlarga esa qalin yorug’likdan himoya qiluvchi pardalar osiladi. Orbitaning ko’plab aholisi ko’z niqoblari va quloqchinlardan foydalanadilar, chunki stansiya doimo ishlab turgan nasoslar va hayotni ta’minlash tizimlari tufayli ancha shovqinli joydir.
Qizig’i shundaki, vaznsizlikda inson umurtqasi rostlanadi va bir kechada kosmonavt 2–5 santimetrga «o’sishi» mumkin, bu esa ba’zan orqada tortishuvchi og’riqlarni keltirib chiqaradi. Shunga qaramay, ko’plab tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, moslashish davridan so’ng kosmosdagi uyqu juda chuqur bo’ladi, chunki tana mushaklari hayotida birinchi marta hech bir tomondan bosim sezmasdan to’liq bo’shashish imkoniyatiga ega bo’ladi. Shunday qilib, kosmosdagi tunash — bu kosmik kema kabinasini inson gravitatsiya yo’qligida muallaq suzib, yerdagi hordiqning ayni tabiatini aldaydigan bir turdagi qobiqqa aylantiradigan yuqori texnologik ritualdir.
