2018-yilning fevral-mart oylarida «Sharqdan kelgan mahluq» nomini olgan siklon Yevropaga yopirilib, o’zi bilan bo’ronlar, qor yog’ishlari va izg’irin shamollarni olib keldi. Global isish haqidagi gap-so’zlar fonida bunday hodisalar qarama-qarshi bo’lib tuyuladi va haqiqatan ham tobora kamroq sodir bo’lmoqda.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Yangiliklar muallifi
Lids universiteti (Buyuk Britaniya) mutaxassislari 1980-yildan beri noyabrdan martgacha bo’lgan anomali darajada past haroratlarning uzoq davom etadigan davrlari — sovuq tolqinlarini tahlil qilishdi. Ma’lum bo’lishicha, bunday epizodlar kamroq, yumshoqroq va ko’plab hududlarda qisqaroq hamda ko’proq lokal bo’lib bormoqda. Shimoliy yarim sharda o’rtacha «sovuq» kunlar soni o’n yillikda taxminan 20 taga qisqarmoqda. Yevropada mintaqaviy sovuq davrlar yiliga deyarli bir kunga kamaymoqda.
Katta sovuq tolqinlari oqimsimon oqim — qutb kengliklarini aylanib o’tadigan yuqori troposferadagi kuchli shamol oqimi — kuchli ilon izi bo’lib buralishni boshlaganda paydo bo’ladi. Me’yorda bunday havo oqimlari g’ov bo’lib ishlaydi va arktika sovuqini shimolda ushlab turadi. Ammo oqimning kuchli egilishlarida sovuq havo ekvator tomonga uzoqqa yorib kiradi va yuza yaqinidagi harorat keskin tushib ketadi. Ilgari olimlar Arktikaning tez isishi (u dunyoning qolgan qismidan tezroq isimoqda), aksincha, sovuq tolqinlarini tez-tez va shiddatliroq qilishi mumkin deb taxmin qilishgan edi.
Biroq ma’lumotlar buning aksini ko’rsatmoqda. Umuman olganda, shimoliy yarim sharda sovuq tolqinlarining intensivligi har o’n yillikda taxminan 0,3 °C ga pasaymoqda. Yevropada qishki harorat «cho’kishlari» o’n yillikda 0,6−0,9 °C ga issiqroq bo’lmoqda; shunga o’xshash sur’atlar Shimoliy Amerika va Sharqiy Osiyoda qayd etilgan. Shimoliy Amerikaning shimoliy qismida va Yevropaning janubida sovuq davrlarning davomiyligi yiliga taxminan kunning o’ndan bir qismiga qisqarmoqda, ular egallagan maydon esa, ayniqsa qit’aning shimoliy qismida, shuningdek kamaymoqda.
Mualliflar ma’lumotlardan iqlim o’zgarishi bilan bog’liq bo’lgan umumiy isish trendini «ayirib tashlash» va faqat lokal haroratlarning o’zgaruvchanligiga qarashga alohida harakat qilishdi. Aksariyat mintaqalarda ushbu yondashuvda sovuq tolqinlarining xulq-atvorida sezilarli trendlar qolmadi. Ammo Shimoliy Amerikaning shimoliy qismida foniy isish olib tashlanganidan keyin ham sovuqlar kamroq, kuchsizroq va qisqaroq bo’lishda davom etdi.
Mutaxassislar buni sohil bo’yidagi dengiz muzlarining yo’qolishi sababli harorat o’zgaruvchanligining kamayishi bilan bog’lashadi — bu avvalgi ishlarda ko’rsatib o’tilgan effekt. Sodda qilib aytganda, arktika dengizlarida muzlarning yo’qolishi favqulodda sovuqlarning favqulodda issiqqa qaraganda tezroq chekinishiga olib kelishi mumkin.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, global harorat ko’tarilishi bilan bir nechta o’tgan avlodlarga tanish bo’lgan sovuq, qorli qish davrlari Yevropa, Shimoliy Amerika va shimoliy yarim sharning boshqa mintaqalari aholisi uchun tobora kamyob hodisaga aylanib bormoqda. Qishlar yo’qolib ketmayapti, ammo «Sharqdan kelgan mahluq» kabi hodisalar, ehtimol, tobora kamroq sodir bo’ladi va ilgari surilgandan ko me’yorroq (shafqatsizroq bo’lmagan) bo’ladi.
Ilgari olimlar iqlim o’zgarishidan jabr ko’rish xavfi eng yuqori bo’lgan shaharlarni nomlashgan edi.
