Qazilma hasharotning yangi turi Cretodorus noonoo Manba: https://phys.org/
Deyarli 99 million yil oldin, Yer yuzida dinozavrlar kezib yurgan bir paytda, mitti hasharot daraxt elimiga tushib qolgan. Elim vaqt oʻtishi bilan yantarga aylangan, asir esa paleontologlarni hayratda qoldirish uchun XXI asrni kutgan. Tel-Aviv universiteti tadqiqotchilari ilgari ma’lum boʻlmagan Cretodorus noonoo yoki shunchaki «Nunu» turini tavsifladilar.
Olimlarni ayniqsa uning ogʻiz apparati hayratda qoldirdi, u hasharot tanasi uzunligidan deyarli ikki baravar uzun edi. Bunda gap qattiq chaquvchi xortumcha haqida emas, balki egilishga qodir va oʻrtasidan buklanib qolmaydigan elastik konstruktsiya haqida borgan. Tadqiqot natijalari Insects jurnalida chop etilgan.
Jami olimlar Myanmadan keltirilgan Kachin yantarlarida saqlanib qolgan qadimgi Neazoniidae oilasining 13 ta qazilma namunasini oʻrgandilar. Yuqori aniqlikdagi mikrokompyuter tomografiyasi yordamida mutaxassislar ajoyib ogʻiz apparatining ichki tuzilishini koʻrib chiqdilar.
Qalin poʻstloqqa qarshi egiluvchan «shlang»
Konstruktsiyaning siri organ yuzasini qoplagan koʻndalang burmalarda boʻlib chiqdi. Bular bezak beruvchi egatchalar emas edi: ular uning tuzilishining bir qismi boʻlib, ehtimol, xortumchaning shaklini yoʻqotmasdan egilishiga imkon bergan. Bu tamoyil boʻyicha egiluvchan gofrlangan naycha yoki ichimlik somonchasini eslatardi.
Cretodorus noonoo sp. nov. va boshqa Neazoniidae namunalari ogʻiz apparatining solishtirmasi Manba: https://www.mdpi.com/
Qoʻshimcha «dalil» ham topildi. Bir nechta hasharotlarda ogʻiz apparati aynan egilgan holatda saqlanib qolgan. Yantar hayvonlarni elimga tushgan paytida zudlik bilan fiksatsiya qilgani sababli, olimlar bu konstruktsiya hayotlik davrida ham egiluvchan boʻlganining isboti deb hisoblaydilar.
Hasharotga bunday evolyutsion «shlang» nima uchun kerak boʻlib qoldi? Tadqiqotchilarning tahmin qilishicha, Cretodorus noonoo daraxt sharbati bilan oziqlangan. Egiluvchan xortumcha daraxtning oʻtkazuvchi toʻqimalariga etib borib, poʻstloqning tor yoriqlariga kira olgan.
Hasharotning egiluvchan xortumchasi daraxt poʻstlogʻi orqali sharbat oʻtkazuvchi toʻqimalarga kirib boradi.Manba: https://phys.org/
Ogʻiz apparatining uchida yana bir ajoyib detal — ikkita egatli boʻlak topildi. Taxmin qilinishicha, oziqlanish vaqtida ular ochilib, xortumchani yoriq ichida mustahkamlashga yordam bergan. Mualliflar bu mehanizmni teshik ichida kengayuvchi montaj dyubeli bilan solishtiradilar.
Noo-Noo nomini hasharot oʻzining uzun egiluvchan ogʻiz apparati «Telepuziklar» bolalar serialidagi salbiy changkasor-qahramonning shlangiga tashqi oʻxshash boʻlgani uchun olgan.
Shu bilan birga, olimlar qadimgi hasharot sharbat bilan oziqlangani yoki changlanishda ishtirok etganiga ishonchli dalillar topmadilar. Xususan, oʻrganilgan tosh qotgan qoldiqlarda changlarning xarakterli toʻplanishi aniqlanmadi.
Cretodorus noonooning ajoyib anatomiyasi faqat hasharotning oʻzi haqida soʻzlab bermaydi. Boʻr davrida shunga oʻxshash uzaytirilgan yoki gofrlangan oziqlanish organlari hasharotlarning bir nechta guruhlarida bir-biriga bogʻliq boʻlmagan holda paydo boʻlgan.
Tadqiqotchilar buni qadimgi oʻrmonlarning xususiyatlari bilan bogʻlaydilar. Boʻr davri oʻrmonlarida tez-tez yuz beradigan momaqaldiroqlar paytida oʻsimliklarni yongʻinlardan himoya qila oladigan qalinroq poʻstloqli daraxtlar oʻsgan. Chuqur toʻqimalarga etib borishga qodir hasharotlarda evolyutsion afzallik va ekologik kavak paydo boʻlgan.
Cretodorus noonoo ChatGPT algoritmi nigohi bilan
Bugungi kunda eng yaqin zamonaviy qarindoshlarda bunday ogʻiz apparati endi yoʻq. Evolyutsiya bir paytlar hasharotga juda oʻzigahas yashab qolish qurolini bergan, ammo keyinchalik bu muhandislik loyihasi oʻz egalari bilan birga yoʻq boʻlib ketgan.
Boʻr davrining bir nechta hasharotlar guruhida shunga oʻxshash tuzilmalarning paydo boʻlishi qadimgi oʻrmonlarda bugungi kundan keskin farq qiladigan ekologik sharoitlar va imkoniyatlar shakllanganidan dalolat beradi. Shunday qilib, yangiurning ochilishi — bu shunchaki hayot daraxtiga navbatdagi nomni qoʻshish emas, balki oʻtmishning olis ekotizimlarini qayta tiklashga imkon beradigan jumboqning yana bir parchasidir.
Leonidas-Romanos Davranoglu
paleontolog, tadqiqot hammuallifi
Boʻr davrining Kachin yantarida saqlanib qolgan zombilashgan chumolilari haqida Hi-Tech Mailning ushbu materiali soʻzlab bergan. Oʻsha davrning birinchi olovqurtlari haqida esa bu yerda bilib olish mumkin.
