Mutaxassislar zaharli ilon chaqishini davolashga yangi yondashuvni taklif qilishdi — u sudralib yuruvchilarning o’zining tabiiy himoya mexanizmlariga asoslangan. Ma’lum bo’lishicha, shaqildoq ilonlar qonida zahar ta’sirini bloklaydigan maxsus oqsillar bor. Birgalikda bu oqsillar bir nechta xavfli ilon turlaridan bir vaqtning o’zida hayratlanarli darajada kuchli himoya beradi.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Yangiliklar muallifi
Zaharli ilon chaqishi insonlar salomatligi uchun jiddiy tahdid bo’lib qolmoqda. Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti baholashiga ko’ra, har yili bunday chaqishlardan 80 dan 140 minggacha odam halok bo’ladi, yuz minglab odamlar nogiron bo’lib qoladi. Jabrlanganlarning ko’pchiligi samarali ilonga qarshi zardob har doim ham mavjud bo’lmagan qishloq joylarida yashaydi. Mavjud zardoblar esa, hayotni saqlab qolsa-da, kamchiliklardan xoli emas: ularni, yumshoq qilib aytganda, noetik tarzda, yirik hayvonlarga (masalan, otlar yoki qo’ylarga) zahar yuborib, so’ngra hayvon organizmi ishlab chiqargan antitelalarni tozalash orqali olishadi. Bu qimmat, ishlab chiqarishda murakkab, sifati sezilarli darajada farq qilishi mumkin, ta’siri esa ko’pincha ancha aniq bir ilon turi zahari bilan cheklangan. Bundan tashqari, bunday preparatlar insonda ko’pincha og’ir immun reaktsiyalarni keltirib chiqaradi.
Ziddizahar uchun ilonlarning o’ziga murojaat qilish g’oyasi allachachon paydo bo’lgan edi. «Biz allaqachon yuz yildan beri alohida kuzatuvlardan bilamizki, qora ilonsimonlar o’z zahariga chidamli, — deydi Merilend Universiteti biologiya professori Shon B. Kerroll. — Ammo uzoq vaqt davomida hech kim aynan ularning organizmidagi narsa bu himoyani berishini tushunmas edi». 2022-yilda uning laboratoriyasi javobning muhim qismini topdi: FETUA‑3 oqsili, u exis shaqildoq iloni (western diamondback) zaharidagi ko’plab metalloproteinazalar — ferment‑toksinlar faolligini bloklashga qodir. Bu oqsil shuningdek boshqa bir nechta shaqildoq ilonlar zaharidagi o’xshash toksinlarni bog’lar va bostirar edi. «Bu ilonni tasodifan zahar bilan o’zini jarohatlashdan himoya qiladigan real evolyutsion usuldir, — deydi Kerroll. — Savol tug’iladi: agar tabiat samarali antidotni to’g’ridan-to me’da ilonning o’ziga joylashtirgan bo’lsa, nega ot antitelalariga suyanish kerak?».
O’zlarining yangi ishida olimlar butun FETUA‑oqsillar oilasini batafsil o’rganishdi. Ma’lum bo’lishicha, ularning har biri zahar ta’sirining qaysidir qismini neytrallashga — qon ketishini kamaytirishga, fermentlar ishiga aralashishga va hokazolarga qodir, ammo birma-bir hech biri zaharning o’limga olib keladigan dozasidan keyin o’limning oldini olmas edi.
Vaziyat oqsillar kombinatsiyalanganida keskin o’zgarar edi. FETUA‑oqsillar aralashmalari zaharning xavfli effektlarini har qanday alohida komponentlarga qaraganda ancha samaraliroq bloklar edi. Bu, ayniqsa, zahar molekulasining o’zi tuzilishining murakkabligi fonida taassurot qoldiradi: unda bir nechta oilalarning yuzga yaqin turli toksinlari bo’lishi mumkin, tarkibi esa turli ilon turlarida sezilarli darajada farq qiladi.
Laboratoriya tajribalarida optimal kombinatsiyalar mavjud zardoblarga qaraganda taxminan o’n baravar kuchliroq bo’lib chiqdi. Ular ularning zaharining o’limga olib keladigan ta’sirini to’liq neytralladi va millionlab yillik evolyutsiya bilan ajralib turgan bir nechta qora ilonsimonlar turlari zahariga qarshi keng himoya berdi. Kerrollning so’zlariga ko’ra, ushbu ingibitorlar qismlari 50 million yildan ortiq vaqt davomida deyarli o’zgarishsiz saqlanib qolgani o’zini jarohatlash xavfi ilonlar uchun qanchalik real ekanligini ta’kidlaydi — masalan, chaqganda og’iz toqimalarining shikastlanishi, zaharli o’ljani yeyish yoki hatto kannibalizm tufayli.
Hozircha tadqiqot toksinlarning asosiy oilalaridan biri bo’lgan metalloproteinazalarga qaratilgan. Ammo olimlar allaqachon xuddi shu strategiyani zaharning boshqa komponentlariga qo’llamoqda. Birinchi bo’lib «tabiiy» ziddizaharni veterinariya patsientlari, so’ngra insonlar olishi mumkin. Istiqbolda olingan ma’lumotlar asosida bir vaqtning o’zida zaharlarning kengroq spektri dan himoya qiladigan, shu bilan birga ko’plab zamonaviy vositalarga qaraganda xavfsizroq, arzonroq va ommaviy ishlab chiqarishda osongina preparatlar yaratiladi.
Ilgari ilonlarning issiqlik ko’rishi olimlarni sun’iy tasvirning noyob tizimini yaratishga ilhomlantirgan edi.
