Shveysariya va BAA olimlari «Jonli qum»ni — bakteriyalar va zamburug‘lar qum zarralarini biriktiradigan hamda namlikni ushlab turadigan texnologiyani ishlab chiqishdi.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Hi-Tech Mail muharriri
Birlashgan Arab Amirliklari — sayyoraning eng qaqragan mamlakatlaridan biri. Cho‘l deyarli butun hududni egallaydi, dehqonchilik uchun yarqli yer esa 5% dan oshmaydi. Shu sababli mahalliy fermerlar mamlakatga kerak bo‘lgan mahsulotlarning faqat 10–15 foizini yetishtirishga muvaffaq bo‘lishadi — qolgani chet eldan sotib olinadi. Muammo olis va mahalliydek tuyuladi, ammo daraxtlarning kesilishi va iqlim isishi tufayli cho‘llar sayyora bo‘ylab kengayib bormoqda, shuning uchun erta-indin boshqa hududlar ham shunga o‘xshash qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
Shveysariyaning Empa instituti va Abu-Dabidagi Xalifa Universiteti olimlari buni mikroblar yordamida tuzatishga qaror qilishdi. Ular o‘z ishlanmalarini «Jonli qum» deb nomlashdi. G‘oya oddiy: agar qum zarrachalari o‘zi yopishmasa, ularga bunda yordam berish kerak. Tadqiqotchilar qumga tola va biopolimerlarni — qum zarrachalarini yagona tarmoqqa biriktiruvchi o‘ziga xos tabiiy elimni ajratib chiqaradigan maxsus bakteriyalar va zamburug‘larni qo‘shishdi.
G‘oyani tekshirish uchun olimlar odatiy laboratoriya qumini ham, Abu-Dabi barxanlaridan olingan haqiqiy qumni ham sinab ko‘rishdi. Natija quvontirdi: bakteriyalar bilan ishlov berilgan qum sezilarli darajada mustahkam bo‘ldi, suv esa uning orasidan odatiy qumga qaraganda olti baravar sekinroq o‘tdi. Mikroblarning o‘ziga ham o‘sish uchun oziq kerak va tadqiqotchilarning so‘zlariga ko‘ra, oziq-ovqat chiqindilaridagi shakar buning uchun juda mos keladi — bakteriyalar uchun «oziq» borasida muammo tug‘ilmasligi kerak.
Ikkinchi usul yanada samaraliroq bo‘lib chiqdi. Olimlar nanotsellyuloza ishlab chiqaradigan bakteriyalarni olishdi va ular yordamida yupqa matolar — tabiiy geotukimaga o‘xshash narsa hosil qilishdi. Ushbu matolar qum bilan birga qavat-qavat qilib joylashtirildi va bunday «qavatli» ko‘rinishda suv odatdagidan 28 baravar uzoqroq ushlanib qoldi. To‘g‘ri, usulning kamchiligi bor: u bakteriyalarni qumga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shishdan ko‘ra ancha ko‘p mehnat talab qiladi va uzoqroq davom etadi.
«Jonli qum»ni tayyor hosildor tuproq deb atashga hali ertaga: mustahkamligi bo‘yicha u hali ham haqiqiy yerga yon beradi, unda biror narsa yetishtirishga esa olimlar hali urinib ham ko‘rishgani yo‘q. Ammo ularning oldida bunday maqsad turmagan ham edi — qumni prinsipial jihatdan mustahkamroq va suvni uzoqroq ushlab turishga qodir qilish mumkinligini isbotlash muhim edi. Agar buni mustahkamlashning uddasidan chiqilsa, bunday asosda vaqt o‘tishi bilan boshqa mikroorganizmlar ham, ularning ortidan esa o‘simliklar ham ildiz otib ketishi mumkin.
Empa tsellyuloza va yog‘och materiallari laboratoriyasi rahbari Gustav Nyustryom ta’kidlashicha, bunday yondashuv qumga biroz organika va namlikni qaytarish hamda uni ozgina barqarorlashtirish imkonini beradi, bu esa tuproqni mustahkamroq va hosildorroq qiladigan jarayonni boshlab berishi mumkin.
Jamoaning oldida issiqxonalarda va dalada sinovlar turibdi: olimlar o‘simliklar ishlov berilgan qumda ildiz otib keta olish-olmasligini tekshirishlari kerak. Tadqiqotning birinchi bosqichi natijalari Carbohydrate Polymers jurnalida chop etildi.
