Eng yomon stsenariyda zarbani planetaning deyarli har bir uzviy aholisi his qiladi.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Hi-Tech Mail muallifi
London Universiteti kollejining fojialar bo‘yicha mutaxassisi Ilan Kelman va Koventri Universiteti vulkanologi Mettyu Blekett bugungi kunda Йelloustoun supervulkani otilishining eng yomon stsenariysini tasvirlab berishdi. Mualliflar bu xayoliy tajriba ekanligini, bashorat emasligini ta’kidlashmoqda. Stsenariyni ular ilmiy ma’lumotlarga va so‘nggi yillarda mamlakatlar fojialar bilan qanday kurashganiga asoslanib tuzishgan.
Йelloustounning so‘nggi superotilishi taxminan 631 ming yil avval sodir bo‘lgan va uning kuli Shimoliy Amerikaning katta qismini qoplagan. Materikda u paytda odamlar hali bo‘lmagan. Vulkan kalderasining o‘zi uzunligi 55 km va kengligi 72 km ga etadi. Hozirda vulkanni Йelloustoun vulkanologik observatoriyasi seysmometrlar, GPS-stantsiyalar, deformatsiya datchiklari va sun’iy yo‘ldoshlar yordamida kuzatib bormoqda. 2013–2014 yillarda kaldera tubi yiliga 15 sm dan ortiq ko‘tarilgan, ammo bunga magma emas, gidrotermal jarayonlar sabab bo‘lgan.
Mualliflar stsenariysida hammasi Yuta Universiteti seysmologlari payqaydigan favqulodda zilzilalar to‘dasidan boshlanadi. So‘ngra magma yer osti suvi bilan uchrashadi, u bug‘ga aylanganda taxminan 1700 marta kengayadi va kuchli portlashlar ergashadi. Otilish vulkanik eksplozivlik shkalasi bo‘yicha 8 ballga etadi, oxirgi marta bunday hodisa Indoneziyadagi Toba vulkanida 74 ming yil avval sodir bo‘lgan. Montana shtatidagi Billingsda 1,8 m gacha kul yog‘ishi mumkin, Solt-Leyk-Siti va Boyse shahrida esa qatlam o‘nlab santimetrni tashkil etadi. Qizigan piroklastik oqimlar o‘nlab kilometrlarni bosib o‘tadi, taxminan 1 ming kishi halok bo‘ladi.
Asosiy zarba infratuzilmaga tegadi. Nam kul tok o‘tkazadi, shuning uchun elektr uzatish liniyalarida va podstantsiyalarda qisqa tutashuvlar sodir bo‘ladi. Kul generatorlarni tiqib qo‘yadi hamda kabellar va binolarga shikast yetkazadi, kelasi o‘rinda esa suv quvuri, kanalizatsiya, isitish tizimi, zapravkalar va aloqa ishdan chiqadi. Mintaqadagi chorva va hosil kul ostida halok bo‘ladi, AQSh va Kanadadan g‘alla, jo‘xori va soya eksportining yo‘qotilishi esa butun dunyo bo‘ylab narxlarga ta’sir qiladi.
Stratosferaga tushgan oltingugurt gazi aerozollarni hosil qiladi, ular quyosh nurining bir qismini qaytaradi. Bu planetadagi o‘rtacha haroratni 1,5 °C dan ortiqroqqa pasaytirishi dushvor, ammo alohida mintaqalar va mavsumlarda sovush kuchliroq bo‘ladi. Kuldagi kremnezem silikoz va o‘pka saratonini keltirib chiqaradi.
Mualliflarning baholashicha, xavfsiz suvsiz otilishgacha bo‘lgan 4,4 mlrd kishiga qarshi 4,8 mlrd kishi qoladi, vaqtidani ilgari esa 0,7 dan 1,3 mlrd gacha kishi o‘lishi mumkin. Yana taxminan ikki baravar ko‘p odam fojiani boshdan kechiradi, ammo sog‘lig‘iga qattiq putur yetkazadi.
Ilgari biz olimlar Йelloustounning magma tizimi qanday ishlashini aniqlashgani haqida yozgan edik. Magmaning ko‘tarilishini faqat mantiyadagi konvektsiya emas, litosferaning o‘zidagi tektonik jarayonlar tartibga solishi ma’lum bo‘ldi.
