Kolumbiyaning 2000 dan ortiq baqalari, qurbaqalari va salamandralari o‘limga olib keluvchi infeksiyaga tekshirildi. Hozircha zamburug‘ ularga yetib bormagan, biroq xavf juda yaqin.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Hi-Tech Mail muallifi
Kolumbiya shimolidagi tog‘larda suvda va quruqlikda yashovchilar uchun noyob qo‘riqxona saqlanib qolgan. Sierra-Nevada-de-Santa-Marta (SNSM) tog‘ tizmasida kamida 48 turdagi amfibiyalar yashaydi, ulardan 25 tasi boshqa hech qayerda uchramaydi. Biroq noyob ekotizim xavf ostida qoldi: boshqa mintaqalarda ko‘plab amfibiya populyatsiyalarini yo‘q qilgan o‘ta xavfli zamburug‘ unga taxminan 20 kilometr masofagacha yaqinlashib keldi.
Gent va Trir universitetlari olimlarining tadqiqoti Current Biology jurnalida chop etildi. Mutaxassislar 2000 dan ortiq baqa, qurbaqa va salamandralarni tekshiruvdan o‘tkazdilar, biroq tog‘ hududining o‘zida xavfli qo‘zg‘atuvchining izlarini topmadilar. Shu bilan birga, yaqin atrofdan zamburug‘ning yuqori virulensli shtammi aniqlandi.
Hozircha mudofaa qilayotgan tabiiy devor
Gap kitridiy zamburug‘i — Batrachochytrium dendrobatidis haqida bormoqda, u kitridiomikoz kasalligining qo‘zg‘atuvchisidir. Bu infeksiya butun dunyo bo‘ylab amfibiyalar sonining keskin kamayib ketishining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Olimlarning ma’lumotlariga ko‘ra, suvda va quruqlikda yashovchi turlarning 41 foizigacha yo‘qolib ketish xavfi ostida. Salamandralarga esa Batrachochytrium salamandrivorans qarindosh turi zamburug‘i zarar yetkazadi.
Nima uchun zamburug‘ shu vaqtgacha Kolumbiya tog‘lariga kirib bormadi? Tadqiqotchilarning taxmin qilishicha, uni SNSM tog‘ tizmasini o‘rab turgan issiq va ayniqsa quruq vodiylar ushlab turibdi. Bunday uchastkalar patogenning tarqalishi uchun tabiiy to‘siq vazifasini o‘tashi mumkin.
Infeksiyaning tarqalishidagi asosiy yo‘l — suv. Zamburug‘larning zoosporangiyalari baqa va tritonlar bo‘lmagan taqdirda boshqa suv organizmlariga yopishib olib, asosiy xo‘jayinlarni qidirish maqsadida yangi hududlarni tezda o‘zlashtiradilar.
Lekin faqat geografiyaning o‘ziga tayanib qolish xavflidir. Mualliflarning baholashicha, ayrim mahalliy turlar kasallikka nisbatan ayniqsa sezgir. Agar zamburug‘ tabiiy to‘siqni yengib o‘tsa, oqibatlar halokatli bo‘lishi mumkin.
Inson ham infeksiya tashuvchisiga aylanishi mumkin. Ifloslangan jihozlar, materiallar, kiyim-kechak va poyabzal yoki tashilayotgan amfibiyalar qo‘zg‘atuvchini u o‘zi mustaqil ravishda yetib bora olmaydigan joyga olib kelishi mumkin. Zamburug‘ sporalari shamol orqali uzoq masofalarga tarqalishi aniqlangan.
Olimlar fojianing oldini olish uchun noyob imkoniyatga ega bo‘ldilar
Kashfiyotning asosiy qiymati shundaki, tadqiqotchilarda keng ko‘lamli avj olish boshlangunga qadar SNSM amfibiyalar populyatsiyasini himoya qilish imkoniyati hali ham mavjud. Buning uchun mutaxassislar biologik nazoratni kuchaytirishga, hayvonlarni infeksiyaga muntazam tekshirib borishga va eng zaif turlarga alohida e’tibor qaratishga chaqirmoqdalar.
Zamburug‘ bioxilma-xillikka jiddiy zarar yetkazgan mintaqalardan farqli o‘laroq, Kolumbiya tog‘ tizmasi hozircha o‘zining noyob faunasini saqlab qolmoqda. Endi bu tanaffus tugab qolishining oldini olish muhimdir.
Olimlar qo‘zg‘atuvchining kirib kelishining oldini olish tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarining ustuvor vazifasiga aylanishi kerakligini ta’kidlaydilar. Aks holda, o‘nlab noyob turlar hatto tog‘lar ham ularni qutqara olmaydigan xavf ostida qolishi mumkin.
Umuman olganda, natijalarimiz shuni ko‘rsatadiki, SNSM yuqori virulensli B. dendrobatidis infeksiyasi xavfi ostida bo‘lgan epidemiologik boshpana hisoblanadi. Bu 25 ta endemik amfibiya turlarining yo‘qolib ketishiga olib kelishi mumkin. Biz SNSM amfibiyalarining noyob va keng xilma-xilligini saqlab qolish uchun faol tabiatni muhofaza qilish harakatlari va biosxavfsizlik qoidalariga qat’iy rioya qilish zarurligini ta’kidlaymiz.
Shu bilan birga, Braziliyadan qiziqarli xabar keldi. U yerda ayrim baqa turlari terisida yashovchi va zamburug‘ni yo‘q qiladigan o‘ziga xos bakteriyalar yordamida B. dendrobatidis bilan kurashishni o‘rganib oldilar. G‘ayrioddiy himoya mexanizmi haqida — Hi-Tech Mail materialida.
