Источник: Google Gemini

Inson umrini uzaytirish istagi ortidan milliardlab dollarlik bozor shakllandi. Szinpin va Putinning abadiy yashash haqidagi suhbatidan tortib, Silikon vodiysi milliarderlarining biotexnologik startaplarga kiritayotgan sarmoyalarigacha sohaga qiziqish ortayotganini koʻrsatmoqda. Bu bozor nimalarni taklif qilmoqda va uning va’dalari qanchalik asosli?

  — Manba: «Daryo» nashri.

Odamlar “umrni uzaytirish”ga qancha pul sarflamoqda?
Foto: Hum2n

Londonning nufuzli Chelsi tumanidagi ko‘chalardan birida Hum2n nomli, uzoq umr ko‘rishga qaratilgan muolajalarni taklif qiluvchi klinika joylashgan. U yerda paypoq, qo‘lqop va boshiga maxsus bog‘ich taqqan erkak −110 darajagacha sovitilgan, muzlatkich kattaligidagi kameraga kiradi. Bir necha daqiqa davom etadigan mazkur “krioterapiya“ muolajasidan so‘ng, uning aytishicha, o‘zini tetik his qiladi.

Qo‘shni xonada esa bir ayol kichik suvosti kemasiga o‘xshash, ichki havo bosimi oshirilgan maxsus kapsulada yotib, toza kislorod bilan nafas oladi. Boshqa mijozlarga organizm hujayralarida oziq moddalarni energiyaga aylantirishda ishtirok etadigan NAD+ molekulasi yuboriladi. Ayrim mijozlarning qoni olinib, ozon bilan aralashtirilgach, yana organizmga qaytariladi. Klinikada beshta muolajadan iborat paket 3 ming funt sterling (4 025 dollar) turadi.

The Economist nashri “uzoq umr ko‘rish” sanoatining rivojlanishiga bag‘ishlangan maqola e’lon qildi. So‘nggi yillarda uzoq umr ko‘rish, hatto abadiy yashash imkoniyatiga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Jumladan, sun’iy intellekt bilan shug‘ullanuvchi Anthropic kompaniyasi rahbari Dario Amodei o‘z texnologiyalari inson umrini 150 yilgacha uzaytirishi mumkinligini aytgan. Uning OpenAI kompaniyasidagi hamkasbi Sem Altman esa insonning sog‘lom umrini yana 10 yilga uzaytirishni maqsad qilgan Retro Biosciences startapiga 180 million dollardan ortiq sarmoya kiritgan.

Silikon vodiysidan tashqaridagi yetakchilar ham bu g‘oyaga qiziqish bildirmoqda. 2025-yilda Xitoy raisi Si Szinpin va Rossiya prezidenti Vladimir Putin organlarni ko‘chirib o‘tkazish kelajakda abadiy yashash imkonini berishi haqida suhbatlashgan.

Hum2n asoschisi Muhammad Enayatning aytishicha, kompaniya mijozlari orasida rahbarlar va sportchilardan tortib, surunkali kasalliklarga chalingan 80 yoshdan oshgan bemorlar ham bor. Dunyo aholisi qarib borar ekan, umrni uzaytirishga bo‘lgan qiziqish ham ortmoqda. Asosan boy mamlakatlarni birlashtirgan Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) davlatlarida aholining qariyb beshdan bir qismini 65 yosh va undan kattalar tashkil etadi. 2050-yilga borib bu ko‘rsatkich to‘rtdan biridan ham oshishi kutilmoqda.

Uzoq umr ko‘rish g‘oyasini faol targ‘ib qilayotganlardan biri texnologiyalar sohasidagi tadbirkor Bryan Jonsondir. U o‘z tajribasini Netflix hujjatli filmi va 2 milliondan ortiq obunachiga ega YouTube kanali orqali ommaga taqdim etgan.

Bryan Johnson's Quest For Immortality
Foto: Time

Qarishni sekinlashtirishga bo‘lgan qiziqish ortishi bilan bu yo‘nalishda ikki xil soha rivojlana boshladi. Birinchisi – faoliyati yetarlicha qat’iy tartibga solinmagan klinikalar va onlayn kompaniyalar. Ular biologik faol qo‘shimchalar, turli tibbiy tekshiruvlar hamda samaradorligi shubhali muolajalarni taklif qiladi. Ikkinchi soha esa sekinroq rivojlanayotgan bo‘lsa-da, ancha katta ahamiyatga ega. Bu dunyodagi eng yirik farmatsevtikalar bilan hamkorlikda ishlayotgan biotexnologik kompaniyalardir. Ular qarish jarayonini sekinlashtiradigan, hatto ortga qaytarishi mumkin bo‘lgan dori vositalari ustida ishlamoqda.

Bu sohada qo‘lga kiritilishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy foyda nihoyatda katta. Farmatsevtika kompaniyalari rahbarlari uzoq vaqt davomida semizlikka qarshi dorilar bozorini tor yo‘nalish deb hisoblab kelgan. Biroq GLP-1 asosidagi dorilar (Ozempic, Zepbound, Wegovy) savdosi bu qarash noto‘g‘ri ekanini isbotladi.

Ular Eli Lilly kompaniyasining bozor qiymatini bir trillion dollarga yetkazib, uni bunday qiymatga erishgan ilk farmatsevtika kompaniyasiga aylantirdi. Qarish jarayonini sekinlashtiradigan preparatlar esa bundan ham kattaroq bozorni qamrab olishi mumkin.

“Inson umrini bir yilga uzaytirishni pullashingiz mumkin. Buning uchun qancha so‘raysiz?”, deya mulohaza yuritadi sun’iy intellekt yordamida yangi dori vositalarini kashf etuvchi Insilico Medicine kompaniyasi asoschisi Aleks Javoronkov.

“Uzoq umr koʻrish” sanoati

Bunday dori vositalari yaratilishiga hali bir necha yil ketishi mumkin. Hatto ularning qachon ishlab chiqilishi ham noma’lum. Biroq uzoq kutishni istamaydiganlar uchun allaqachon boshqa xizmatlar taklif etilmoqda. Ular asosan an’anaviy tibbiyot tizimidan tashqarida faoliyat yuritadigan klinika va kompaniyalar tomonidan ko‘rsatiladi. Sug‘urta kompaniyalari bunday xizmatlar xarajatini deyarli qoplamaydi, shuning uchun mijozlar oʻz choʻntagidan toʻlashiga toʻgʻri keladi.

Bu xizmatlarning birinchi bosqichi salomatlikni muntazam tekshirishdan iborat. Bunda inson organizmidagi turli ko‘rsatkichlar doimiy nazorat qilinsa, kasalliklarni dastlabki bosqichda, hatto alomatlar paydo bo‘lishidan oldin aniqlash mumkin, degan qarashga amal qilinadi. Shunday xizmatlarni taklif etuvchi kompaniyalar qon tahlillari, genom (irsiy ma’lumotlar) tahlili va butun tananing MRT tekshiruvini o‘tkazadi.

Ularning ta’kidlashicha, bu usullar saraton yoki autoimmun kasalliklarni ilk alomatlar paydo bo‘lishidan oldin aniqlash imkonini beradi. Shunday kompaniyalardan biri – Prenuvo butun tanani MRT orqali tekshirish uchun taxminan 4 ming dollar oladi. Ko‘plab kompaniyalar yillik obuna xizmatlarini ham taklif qiladi. Bunda mijozlar muntazam ravishda qayta tekshiruvdan o‘tkazilib, organizmdagi o‘zgarishlar kuzatiladi.

Keyingi bosqich – davolanish. Bunday muolajalarning aksariyati Hum2n kabi uzoq umr ko‘rishga ixtisoslashgan klinikalarda amalga oshiriladi. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, birgina AQSHning o‘zida bunday klinikalar soni 800 taga yaqin. Singapur Milliy universiteti professori, o‘zi ham uzoq umr ko‘rishga ixtisoslashgan klinikaga asos solgan Andrea Maierning aytishicha, bu yo‘nalishning aniq chegaralari belgilanmagan. U klinikalarning ko‘pchiligida mijozlar xuddi pitsa buyurtma qilgandek, o‘zlariga kerakli muolajalarni mustaqil tanlashini aytdi. “Buni tibbiy yordam deb boʻlmaydi”, deydi u.

Eng noodatiy muolajalarni sinab ko‘rishni istagan bemorlar esa Gonduras sohillari yaqinidagi Roatan oroliga yo‘l oladi. U yerdagi klinikalarda gen terapiyasi, o‘zak hujayralarini organizmga yuborish va boshqa tajriba bosqichidagi muolajalar taklif etiladi.

Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarga murojaat qiladiganlar ham bor. Platformalarda blogerlar uzoq umr ko‘rishga yordam berishi aytilayotgan turli vositalarni faol targ‘ib qiladi. Biroq bu vosita va muolajalarning aksariyati jiddiy ilmiy dalillarga asoslanmagan. Amerika radiologiya kolleji butun tanani skrining qilish iqtisodiy jihatdan samarali ekani yoki inson umrini uzaytirishini tasdiqlovchi “hech qanday tasdiqlangan dalil yo‘q”ligini ta’kidlaydi. Bunday tekshiruvlar ortiqcha tashxis qo‘yilishiga ham sabab bo‘lishi mumkin. Ya’ni, aslida xavf tug‘dirmaydigan o‘zgarishlar kasallik sifatida talqin qilinib, keraksiz qo‘shimcha tekshiruvlarga olib keladi.

Boshqa vositalarning samaradorligi ham yetarlicha isbotlanmagan. NAD+ qo‘shimchalari bo‘yicha tadqiqotlar hozircha aniq xulosaga kelmagan yoki ularning ta’siri cheklanganini ko‘rsatgan. Peptidlar bozori esa deyarli nazoratsiz. Sotuvchilar nazorat qiluvchi organlar talablarini chetlab o‘tish uchun ko‘pincha mahsulotlarni “faqat ilmiy tadqiqotlar uchun” degan yorliq bilan sotadi.

Shu bilan birga, farmatsevtika kompaniyalari insonning sog‘lom yashaydigan yillarini uzaytirishning ilmiy jihatdan isbotlangan usullarini izlamoqda. Bu esa ancha murakkab va uzoq davom etadigan jarayon. AQSH Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) qarishni kasallik sifatida tan olmaydi. Shu bois qarish jarayonini sekinlashtirishga mo‘ljallangan dorini aynan shu maqsadda tasdiqlatishning belgilangan tartibi yo‘q. Bunday preparatlar avval muayyan kasallikni, ko‘pincha qarish bilan bog‘liq xastalikni davolash uchun ruxsat olishi, keyinchalik boshqa holatlarda ham qo‘llanishi mumkin.

GLP-1 turidagi dorilar bu jarayon qanday kechishi mumkinligini ko‘rsatmoqda

Dastlab diabetni, keyinchalik esa semizlikni davolash uchun tasdiqlangan ushbu dorilar yurak kasalliklari, uyqu apnoesi (uyqu vaqtida nafas olishning vaqtincha to‘xtab qolishi) va buyrak muammolariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan. Bu kasalliklarning barchasi yosh o‘tishi bilan ko‘proq uchraydi. Shu bois, bunday xastaliklar xavfini kamaytirish orqali GLP-1 dorilari inson umrini ham uzaytirishga yordam berishi mumkin.

Oktyabr oyida bo‘lib o‘tgan konferensiyada Lilly va uning Daniyadagi raqobatchisi boʻlgan Novo kompaniyasi ushbu dorilarni qabul qilayotgan bemorlarda qarish jarayoni sekinlashganini ko‘rsatuvchi tadqiqot natijalarini taqdim etdi. Bunda mezon sifatida DNKdagi kimyoviy belgilar yoki qondagi oqsillar tarkibiga tayanib, organizmning haqiqiy yoshini (pasportdagi yoshdan farqli o‘laroq) baholaydigan “qarish soatlari” olindi. Novo GLP-1 vositasini qabul qilgan bemorlar yuragining biologik yoshi platsebo olganlarga nisbatan to‘rt yilgacha yoshroq ekanini aniqladi. Holbuki ularning barchasi ortiqcha vazn yoki diabetdan aziyat chekayotgan edi. Lilly hozircha o‘z natijalarini dastlabki deb baholamoqda.

GLP-1 dorilarining qarish jarayoniga qanday ta’sir qilishi hali to‘liq aniqlanmagan. Biroq ular yirik farmatsevtika kompaniyalarining ushbu bozorga bo‘lgan qarashini allaqachon o‘zgartirdi. L.E.K. konsalting kompaniyasi vakili Stiven Roperning aytishicha, bundan besh yoki o‘n yil oldin farmatsevtika kompaniyalari asosan kam uchraydigan kasalliklarni davolashga mo‘ljallangan dorilarni ishlab chiqishga intilgan. GLP-1 dorilari esa ko‘plab insonlarga mo‘ljallangan ommaviy dorilar bozoriga qiziqishni qayta tikladi.

Farmatsevtika gigantlari umrni uzaytiruvchi dori vositalarini mustaqil ishlab chiqish o‘rniga, asosan, biotexnologik kompaniyalarning ishlanmalariga sotib olmoqda. Jumladan, Lilly kompaniyasi Insilico bilan qiymati 2,75 milliard dollargacha bo‘lgan bitim imzoladi. Shveysariyaning dori ishlab chiqaruvchi Novartis kompaniyasi esa boshqa bir biotexnologik startap — BioAge Labs bilan 550 million dollargacha yetadigan shartnoma tuzdi. Bunday startaplar safi tobora kengayib bormoqda. 2025-yili uzoq umr ko‘rish sohasidagi biotexnologik kompaniyalar 18,4 milliard dollar mablag‘ jalb qildi, bu esa oldingi o‘n yildagidan birgalikda hisoblaganda ham ko‘proqdir.

Insilico o‘z mahsulotlarini bir vaqtning o‘zida ham qarish jarayoniga, ham muayyan bir xastalikka qarshi qaratilgani uchun “ikki maqsadli terapevtik vositalar” deb ataydi. Kompaniya rahbari doktor Javoronkovning fikricha, faqatgina qarishga qarshi qaratilgan preparat jiddiy investorlarni jalb qilishda qiynalishi mumkin.

Insilico kompaniyasining hozircha eng ilg‘or dorisi – rentosertib. U o‘pkada chandiq to‘qimalari hosil bo‘lishiga olib keladigan idiopatik o‘pka fibrozini davolash uchun ishlab chiqilmoqda. Iyul oyida preparat klinik sinovlarning yakuniy bosqichiga o‘tdi. Shu tariqa, u qarish jarayoniga ta’sir ko‘rsatish maqsadida ishlab chiqilgan dorilar orasida sinovlarning eng ilg‘or bosqichiga yetganlardan biriga aylandi.

Boshqa startaplar esa qarish jarayonini butunlay ortga qaytarishni maqsad qilgan. Ular orasida Sem Altman asos solgan Retro, Altos Labs hamda kriptovalyuta sohasidagi tadbirkor Brayan Armstrong hammuassislik qilgan NewLimit kompaniyalari bor. NewLimit iyun oyida qo‘shimcha 435 million dollar investitsiya jalb qilgan. Ularning aksariyati “epigenetik qayta dasturlash”, ya’ni yosh o‘tishi bilan DNKdagi kimyoviy belgilar tartibining buzilishini qayta tiklash, ularni avvalgi holatiga qaytarish g‘oyasiga asoslanadi.

Farmatsevtika kompaniyalarining umrni uzaytiruvchi vositalarni yaratish bo‘yicha avvalgi urinishlari muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlangan. 2008-yilda Britaniyaning GSK kompaniyasi qizil vino tarkibida uchraydigan resveratrol moddasidan ilhomlanib dori ishlab chiqayotgan Sirtris biotexnologik kompaniyasini sotib oldi. Biroq oradan besh yil o‘tib, uning faoliyatini to‘xtatdi. Qarishga qarshi kurashish maqsadida 2013-yilda Google tomonidan ishga tushirilgan Calico kompaniyasi ham deyarli hech qanday natijaga erisha olmadi. Qarigan hujayralarni yo‘q qilishga ixtisoslashgan Unity Biotechnolog startapi esa samarasiz sinovlardan so‘ng 2025-yilning may oyida barcha xodimlarini ishdan bo‘shatdi.

Biotexnologiya sohasidagi asoschilar va investorlarning yangi to‘lqini bu safar vaziyat o‘zgacha bo‘lishini, bunga qisman yangi kashfiyotlarni tezlashtirishi kutilayotgan sun’iy intellekt xizmat qilishini ta’kidlamoqda. NewLimit tomonidan ishlab chiqilgan jigar xastaliklarini davolashga hamda epigenetik qayta dasturlashga qaratilgan preparatning ilk klinik (odamlardagi) sinovlari 2027-yili boshlanishi mumkin.

Zulfiya Karimova

muharrir

Zulfiya Karimova

От qwert.uz