Kosmos — ajoyib va ko‘plab sirlarni yashirgan makondir. Insonning kosmosdagi barcha yutuqlariga qaramay, ushbu cheksiz dunyo haqida hali ham afsonalar mavjud. Asosiy adashishlarni ilmiy faktlar bilan rad etamiz.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Oydа qorong’i tomoni bor Kosmosda odamlar yorilib ketishi mumkin Yana
Biz ilmiy-fantastik blokbasterlarni tomosha qilamiz va havo bo’lmagan makon, qora tuynuklar va kosmik kemalar haqidagi «faktlar»ni ishonch bilan takrorlaymiz. Ammo, agar bu «haqiqatlar»ning aksariyati afsonalar va ilm-fan allaqachon rad etgan ilmiy adashishlardan boshqa narsa bo’lmasa-chi?
Oydа qorong’i tomon bor
Tola Oyni kuzatsangiz, u har doim bir xil ko’rinishga ega ekanligini payqashingiz mumkin. Yerliklar yo’ldoshning faqat bir tomonini ko’rishadi. Oynig orqa tomoni yashiringan bo’lib, bu romantiklar va fitna nazariyachilarini o’ziga jalb qiladi. Kosmosga birinchi sun’iy yo’ldoshlar uchirila boshlanganda, olimlarga u tomonda nima borligi qiziq bo’lib qoldi.
Keng tarqalgan sirli «Oynig qorong’i tomoni» iborasi mavjud. Ko’pgina ilmiy-fantastik filmlar syujetiga ko’ra, aynan o’sha yerda yovuz kuchlar joylashgan. Aslida, Oynig barcha tomonlari quyosh nuri bilan yoritiladi. Bizning yo’ldoshimizda ham kun va tun bor, faqat ular ikki haftadan davom etadi. Oydа haqiqatan ham orqa tomon bor, lekin Yer atrofida aylanish davri Oynig o’z o’qi atrofida aylanishi bilan deyarli mos kelgani sababli, sayyoramizdan ko’rish uchun faqat bitta yarim shar ochiq. Boshqa tomonda alohida hech narsa yo’q. Bu 1959-yilda Sovet AMS «Luna-3» tomonidan olingan birinchi suratlardanoq ma’lum.
Kosmosda odamlar yorilib ketishi mumkin
Vakuumda inson shishirilgan havo sharidek portlab ketadi degan fikr bor. Tomirlar yoriladi, ko’zlar kosasidan chiqib ketadi va tanadan hech narsa qolmaydi. Aslida, vakuumda bosim yo’q va tanadagi o’zgarishlar «portlovchi» bo’lmaydi.
Eng daxshatlisi, kosmik kemadan sakrashdan oldin nafas chiqarib yuborilsa — o’pka yorilib ketishi mumkin. Buning ustiga, qonda gaz pufakchalari paydo bo’lishi ehtimoli bor. Sababi, qon va toqimalarda erigan gazlar gazsimon holatga o’tadi va pufakchalar paydo bo’ladi. Ular qon oqimini to’sib qo’yishi va tomir devorlarini vaqf qilishi mumkin. Shuningdek, bu pufakchalar markaziy nerv sistemasini zararlaydi.
Ochiq kosmosda bo’lganda, tana ham shisha boshlaydi. Faqat terimiz shunchalik elastik va qayishqoqki, kosmonavtning yorilib ketishiga yo’l qo’ymaydi. Vakuumda oqibatsiz 1,5 minutgacha bo’lish mumkinligi ma’lum. Bu itlarda o’tkazilgan tajribalar natijasidir. Ko’rsatilgan vaqtdan uzoqroq bo mehmonda bo’lish gipoksiya (kislorod yetishmasligi) va o’limga olib kelishi mumkin.
Kosmosda — sovuq
Yer sayyorasi yuzasini Quyosh nuri isitadi. Yer esa o’z navbatida energiya uzatib, sirt ustidagi havoni isitadi. Kosmosda esa, yo’ldoshlar va sayyoralardan uzoqda, tebranadigan va isiydigan hech narsa yo’q.
Juda ommabop afsona, birinchi navbatda, filmlarda tarqalgan. Skafandri zararlangan yoki usiz bo’lgan inson ochiq kosmosda muzdan yasalgan mozaik haykalga aylanadi. Haqiqatda esa kosmosning temperaturasi yo’q. U tuyg’ularga ko’ra sovuq ham, issiq ham emas. Vakuumda issiqlik o’tkazuvchanlik va konveksiya mavjud emas. Umuman olganda, kosmos — yaxshi termoizolyator va astronavtlarga ko’proq qizib ketish xavf soladi. Agar ochiq kosmosda skafandrsiz har qanday sayyoraning soyasida bo’linsa, kosmonavt teri yuzasidan suvning bug’lanishi sababli engil salqinlikni his qiladi. Muzlab qolish aniq uddalanmaydi.
Quyosh — sariq
Kosmik apparatlardan va yer usti teleskoplaridan olingan quyosh yuzasi suratlarida haqiqiy apelsin dozaxini ko’rish mumkin. Faqat bu rasmlar yerliklarning Quyosh rangi haqidagi tasavvurlarini tasdiqlash uchun maxsus bo’yaladi.
Avariyaviy tarzda har doim rassomlar, illyustratorlar va kichik bolalar Quyoshni aynan issiq sariq-o’rik tuslarida tasvirlashadi. Qolaversa, Quyoshga qaralsa, yulduz aynan sariq rangda degan taassurot paydo bo’ladi. Aslida Quyoshga bunday rangni Yer atmosferasi beradi. Kosmosda olingan suratlarda haqiqiy rang — oq ekanligi ko’rinadi. Bu afsona shunchalik ommabopki, hatto olimlar Quyoshga o’xshash yulduzlarni «sariq pakana» deb tasniflashadi.
Qora tuynuklar girdobga o’xshaydi
Haqiqatda qora tuynuk qanday ko’rinishi aniq ma’lum emas. Rassomlar astrofiziklarning taxminlariga tayanib asarlar yaratishgan. Toki 2019-yilda qora tuynukning birinchi fotosurati paydo bo’lguncha.
Badiiy filmlar va internetdagi rasmlar odamlarga qora tuynuk atrofdagi barcha narsani so’rib oladigan uyurma ekanligi haqida tasavvur berdi. Chanoqqa suv oqib tushishidagi girdobni eslatishi mumkin. Aslida, qora tuynuk umuman girdob emas, balki gazdan iborat akkretsion disk bilan o’ralgan qorong’i sferadir. Gaz esa o’z navbatida sferaga tushadi. Eng reallikka yaqin qora tuynuk «Interstellar» filmida fizik Kip Torn modellarini asos qilib ko’rsatilgan. Keyinchalik NASA radioteleskoplar sistemasi yordamida birinchi suratni olgan.
2021-yilning eng yaxshi astronomik fotosuratlariga qarang:
17 ta fotosurat:
Межзвездные ветры создали этот идеальный космический пузырь в открытом космосе
Огромное лицо образует вход в Луна-парк — тематический парк у гавани Сиднея
Завораживающая панорама Млечного Пути над лавандовыми полями в Валенсоле
Панорама северного сияния в Исландии
Восход луны над телескопом Ловелла
Крупный план туманности Душа
На фотографии очень богатая газом комета показывает многочисленные структуры в ее ионном хвосте
Фотография сделана в 16 км от финансового района Луцзяцзуй в Шанхае.
Впечатляющий кадр на холме
Звездные тропы над Шанхаем
Сатурн в лучшем виде
Плеяды, также известные как Семь сестер и Мессье 45, представляют собой рассеянное звездное скопление, содержащее горячие звезды среднего возраста B-типа на северо-западе созвездия Тельца
Путь полной луны над спящим французским городом
NGC 3981 — спиральная галактика на расстоянии 65 миллионов световых лет от нас в созвездии Кратера
Пламенная туманность, обозначенная как NGC 2024 и Sh2-277, представляет собой туманность в созвездии Ориона, находящуюся на расстоянии от 900 до 1500 световых лет от Земли
Аврора в Мурманске
Layka iti — kosmosda birinchi
To’rt oyoqli do’stlarning kosmosga parvozlari yer atrofi fazosi tirik organizmga qanday ta’sir qilishini aniqlashi kerak edi. Bungacha ko’tarilishni ham, vaznsizlikni ham, qo’nishni ham hech kim sinab ko’rmagan edi.
Kosmosdagi birinchi inson — Yuriy Gagarin, hayvonlardan esa — boshpanadan olingan oddiy ko’cha iti, Layka iti. Bu hammaning ma’lum faktlar. Aslida, Yer orbitasida birinchi bo’lib haqiqatan ham Layka bo’lgan. Lekin undan oldin ham kosmosda boshqa tirik mavjudotlar bo’lgan. Amerikaliklar 1947-yilda Nemis «Fau-2» raketasida meva pashshalarini parvozga yuborishgan. Hasharotlarning suborbital ekspeditsiyasidan maqsad kosmik radiatsiyaning tirik organizmga ta’sirini o’rganish edi.
Asteroidlar kamaridan uchib o’tish qiyinchiliklari
«Yulduzlar jangi»dan Xan Solo asteroidlar kamaridan o’tib olish uchun «Mingyillik lochin» yulduz kemasini mahorat bilan boshqarishi kerak edi. Ulkan tosh bo’laklari sochilishini aylanib o’tishga va quvg’indan qutilishga to’g’ri kelardi.
Quyosh sistemasida Yupiter va Mars orbitalari orasida o’zining asteroidlar kamari bor. Astronomlar undagi asteroidlarning aniq sonini bilishmaydi, lekin taxminiy hisob-kitoblar 10 mln haqida gapiradi. Faqat ularning orasidan uchib o’tish hatto yangi boshlovchiga ham nasib etadi. Asteroidlar orasidagi o’rtacha masofa — 1,5 mln kilometr. Bu Oy va Yer orasidagidan to’rt baravar ko’p. Tosh bo’lagiga urilish tugul, unga hatto yaqinlashish ehtimoli bir milliarddan birni tashkil qiladi.
Kosmosda yozadigan ruchka milliardlab dollar turadi
Kosmosda oddiy ruchkalardan foydalanib bo’lmaydi, chunki siyoh pastga oqmaydi. Astronavtlarning kosmosda qaydlar olib borishi imkoniyati uchun NASA maxsus ruchkaga 12 mlrd dollar tikkan degan uydirma bor. U har qanday sirtda, teskari holatda va noldan 300 gacha temperaturada yozishga qodir. Sovet topqir kosmonavtlari esa buning uchun qalamlardan foydalanishgan.
Aslida, amerikaliklar ham, ruslar kabi, haqiqatan ham qalamlardan foydalanishgan. Faqat ko’chish paytida grafit zarrachalari kosmik kemaning havo filtrlariga tushib qolardi. Qulay ruchkani esa amerikalik tadbirkor va ixtirochi Pol Fisher taqdim etgan va idoraga har bir ruchkani 2,95 dollardan 400 dona yetkazib bergan. 1969-yilda Sovet Ittifoqi shunday ruchkalardan 100 dona va ularga 1000 dona kartrij sotib olgan. Kosmik ruchkalardan «Soyuz» kemalarida va «Mir» stansiyasida foydalanilgan.
Yozda Yerning Quyoshga yaqinlashishi sababli ancha issiqroq bo’ladi
Yer orbitasi ellips shakliga ega. Shuning uchun sayyora ba’zan Quyoshga yaqinroq, ba’zan esa uzoqroq bo’ladi. Lekin oylarga e’tibor berilsa, yozda Quyosh Yerdan qishdagiga qaraganda uzoqroq bo’ladi.
Ko’pchilik fasllarning almashinuvi sayyoramizdan Quyoshgacha bo’lgan masofaning o’zgarishi sababli yuz beradi deb ishonadi. Haqiqatda, Yer orbitasi dumaloq emas, balki ellipsoidsimon shaklda bo’lgani uchun, sayyoramiz Quyoshga eng yaqin nuqtaga yanvarda, eng uzoq nuqtaga esa — yarim yildan keyin erishadi. Agar bu ob-havoga ta’sir qilganida, yanvarda yoz, iyulda esa qish me’yor bo’lar edi. Aslida, fasllar Yerning aylanish o’qining orbital tekislikka nisbatan og’ishganligi sababli almashinadi. Orbital harakat haroratning bor-yo’g’i 5 atrofida tebranishini keltirib chiqarishi mumkin.
Kosmik kemalar to’g’ri chiziq bo’ylab harakatlanadi
Bugungi kunda Yer tortishish chegaralaridan o’tish uchun kosmosga uchiriladigan barcha raketalar yoy bo’ylab uchiriladi. Balandlik qancha yuqori bo’lsa — egrilik shuncha katta bo’ladi. Kinematografiyada esa ko’pincha boshqacha tasvirlanadi. Kosmik yulduz kemalari bir joydan boshqa joyga shunchaki burilib va dvigatellarni yoqib jo’nab ketishlari mumkin — xuddi avtomobillar kabi.
Haqiqatda hammasi boshqacha. Kosmosda apparatlar bir orbitadan boshqasiga Goman yoyisimon trayektoriyasi bo’ylab ko mehmonda bo’ladi.
Osmon mexanikasida trayektoriya elliptik orbita hisoblanadi. U bir tekislikda joylashgan boshqa ikkita orbita o’rtasida o’tish uchun ishlatiladi. Bunda dvigatellar o’chirilgan bo’ladi. Ular faqat ikki marta yoqiladi: eng boshida tezlashish uchun va oxirida tormozlanish paytida. Qolgan vaqtda kosmolyot inersiya bo’yicha harakatlanadi. Orbital mexanikaning mezonlari shunda. Qo’nishga hozirlik ko’rayotgan kosmik kemalar esa harakat yo’nalishi bo’yicha dvigatellari bilan burilib orbitadan chiqadi va bir vaqtning o’zida tormozlanadi.
