Fiziklar ilk bor amaliyotda suyuq suv haqiqatan ham ikkita turli fazaviy holatga ega ekanligini namoyish etishdi, ularning orasidagi farqlar suv minus 58−66 daraja Selsiygacha sovutilganda va 800−1000 atmosfera bosimigacha siqilganda yo’qoladi.
Manba: « Hi-Tech_Mail.ru ».
Ushbu kashfiyot suyuq suvning xususiyatlari va xatti-harakatidagi ko’plab g’alatiliklarni tushuntirib beradi, deb xabar qildi Stokgolm universiteti matbuot xizmati. «Suvning xatti-harakatidagi anomaliyalar Volfgang Rentgenning ilk tajribalaridan beri bir asrdan ko’proq vaqt davomida qizg’in bahslarga sabab bo’lib kelmoqda. O’ta sovutilgan suvga xos bo’lgan, ilgari noma’lum bo’lgan kritik nuqtaning kashf etilishi ushbu bahslarning ko’pini hal qilish imkonini beradi. Endi bizga suyuq suvning ushbu hayratlanarli xususiyatlari turli fizik, kimyoviy, biologik va geologik jarayonlarga qanday ta’sir qilishini tushunish qoldi», — dedi Stokgolm universiteti (Shvetsiya) professori Anders Nilsson, uning so’zlaridan iqtibos keltirmoqda oliygoh matbuot xizmati.
Olimlarning ta’kidlashicha, uzoq vaqt davomida olimlar suv suyuq ko’rinishda faqat bitta holatda bo’lishi mumkin deb hisoblashgan. Faqatgina 2020-yilda o’ta sovutilgan suv bilan o’tkazilgan tajribalar uning suyuq ko’rinishda ikki shaklda — nisbatan past va yuqori zichlikka, issiqlik sig’imiga va boshqa ba’zi fizik xususiyatlarga ega fazaviy holatlarda mavjudligini ko’rsatdi.
Fiziklar «yuqori zichlikdagi suyuqlik» va «past zichlikdagi suyuqlik» deb atagan ushbu suv shakllarini bir-biridan ajratish nihoyatda qiyin bo’lib chiqdi, shu sababli hozirgi vaqtgacha fiziklar ularning qanday shakllanishini va ular uchun «kritik nuqta» deb ataluvchi holat xos yoki xos emasligini aniqlay olmayotgan edilar. Olimlar moddaning turli fazaviy holatlari o’rtasidagi xususiyatlar farqi yo’qoladigan harorat va bosimning maxsus kombinatsiyalarini shunday atashadi: masalan, suv bug’i va suyuqlik yoki muz va bug’ o’rtasida.
Suv uchun yangi «kritik nuqta»
Olimlar ilk bor suyuq suvning ikki shakli uchun ushbu nuqta mavjudligini tasdiqladilar va uning joylashuvini o’ta kuchli rentgen lazerlari hamda qattiq suvning ikki shakli — yuqori va past zichlikdagi amorf muz bilan tajribalar o’tkazish orqali aniqladilar. Molekulalari kristallarga tartiblangan oddiy muzdan farqli o’laroq, amorf muz tartibsiz tuzilishga ega bo’lib, bu uning zichligi, issiqlik sig’imi va boshqa xususiyatlariga o’ziga xos tarzda ta’sir qiladi.
Yevropa, Janubiy Koreya va Kanada fiziklari rentgen nurining qisqa chaqnashlari yordamida har ikki amorf muzning o’ta tez qizdirilishi suvning o’ziga xos fazaviy shakli shakllanishiga olib kelishini aniqladilar, unda uning ikki suyuq shakli o’rtasidagi farqlar yo’qoladi. Bu holat ushbu suyuqlik minus 58−63 daraja Selsiy haroratda bo’lganida va shu bilan birga u taxminan 800−1000 atmosfera bosimigacha siqilganida sodir bo’ladi. Harorat va bosimning ushbu nuqtadan hatto arzimas og’ishi ham yuqori va past zichlikdagi suyuqliklarning o’z-o’zidan shakllanishiga va «aralashishiga» olib keladi.
Olimlarning ta’kidlashicha, ular o’tkazgan o’lchov natijalari umuman olganda nazariy modellarga va yuqori hamda past zichlikdagi suyuq suv xususiyatlarining bilvosita o’lchov ma’lumotlariga mos keladi. Ushbu nazariyalar tasdiqlanishi suv xususiyatlaridagi ko’plab anomaliyalarni, shu jumladan, uning 0−4 daraja Selsiygacha sovutilganda zichligining g’ayritabiiy o’zgarishi, muzning past zichligi va Yerdagi hamda koinotdagi boshqa barcha suyuqliklarga xos bo’lmagan boshqa g’ayrioddiy jihatlarini tushuntirish imkonini beradi, deb xulosa qildi olimlar.
