Janubiy Karolina tibbiyot universiteti mutaxassislari, neyrobiolog professor Onder Albayram rahbarligida, yangi tadqiqotda miya tomirlarining shikastdan keyin tiklanishida ishtirok etuvchi biologik jarayonlarni o‘rgandi.
So‘nggi yillarda omega-3 yog‘ kislotalariga — baliq yog‘ining asosiy tarkibiy qismlariga qiziqish butun dunyoda keskin oshgan. Bugungi kunda omega-3 qo‘shimchalari nafaqat kapsula, balki ichimliklar, sut mahsulotlari, shirinliklar va yengil tamaddilar ko‘rinishida ham ishlab chiqarilmoqda.
“Baliq yog‘i qo‘shimchalari har yerda bor va odamlar ularni turli sabablarga ko‘ra, ko‘pincha uzoq muddatli ta’sirini to‘liq tushunmagan holda qabul qilmoqda”, deydi Albayram. “Neyrobiologiya nuqtayi nazaridan esa, miyaning bu qo‘shimchaga nisbatan qanchalik barqaror yoki chidamli ekanini hali to‘liq bilmaymiz. Shu bois bu tadqiqot ushbu yo‘nalishdagi ilk ishlardan biri hisoblanadi”.
Foto: Unsplash
Tadqiqot davomida olimlar miya hujayralarida kontekstga bog‘liq metabolik zaiflik mavjudligini aniqladi. Oddiy qilib aytganda, hujayralarning energiyadan foydalanishidagi o‘zgarishlar ayrim sharoitlarda miyaning tiklanish qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Bu holat, ehtimol, baliq yog‘idagi asosiy omega-3 kislotalardan biri — eikozapentaen kislotasi to‘planishi bilan bog‘liq. Tajriba modellarida miyada EPA darajasi yuqori bo‘lganda, jarohatdan keyingi tiklanish sekinlashgani kuzatilgan.
Albayram ta’kidlashicha, barcha omega-3 moddalar bir xil ta’sir ko‘rsatmaydi. Dokozageksaen kislotasi (DHA) miya uchun foydali ekanligi yaxshi ma’lum va u neyron membranalarining muhim qismi hisoblanadi. EPA esa boshqacha ishlaydi: u miya tuzilmalariga kamroq singadi va uning ta’siri organizmdagi davomiyligi hamda biologik sharoitlarga qarab o‘zgarishi mumkin.
Bu ta’sirlarni aniqlash uchun olimlar bir qator tajribalar o‘tkazdi. Sichqonlarda baliq yog‘ini uzoq muddat iste’mol qilishning takroriy yengil jarohatlardan keyin miyaning reaksiyasiga ta’siri o‘rganildi. Shuningdek, inson miyasidagi mikrotomirlar endoteliysi hujayralari — miya va qon oqimi o‘rtasidagi to‘siqning bir qismi — ham tadqiq qilindi. Aynan shu hujayralarda EPA, DHA’dan farqli ravishda, tiklanish qobiliyatining pasayishi bilan bog‘liq ekani aniqlandi.
Bundan tashqari, olimlar bir necha bor miya jarohatini boshdan kechirgan va surunkali travmatik ensefalopatiya bilan kasallangan insonlarning o‘limdan keyingi miya to‘qimalarini ham tahlil qildi.
Shu bilan birga, Albayram tadqiqotni baliq yog‘iga qarshi umumiy ogohlantirish sifatida qabul qilmaslik kerakligini ta’kidladi: “Men baliq yog‘i mutlaqo yaxshi yoki yomon deb aytmayman. Bizning natijalar shuni ko‘rsatadiki, biologiya kontekstga bog‘liq. Qabul qilayotgan qo‘shimchalarimiz organizmda vaqt o‘tishi bilan qanday tutishini tushunishimiz kerak, ularning ta’siri hamma uchun bir xil deb hisoblamasligimiz lozim”, deydi u.
