Yangi sun’iy intellektga asoslangan vosita inson ovozi qanchalik «qari» eshitilishini aniqlashni o’rgandi. Agar II so’zlashish mezoniga (manerasiga) qarab insonni asl yoshidan kattaroq deb baholasa, bu kognitiv buzilishlar xavfining ortishi va tezlashgan biologik qarish belgilari bilan bog’liqdir.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Yangiliklar muallifi
Ushbu ishlanma turli biologik markerlar orqali yoshga bog’liq kasalliklar xavfini oldindan aytishga harakat qiladigan boshqa «qarish soatlari»ga o’xshashdir. Ammo ularning ko’pchiligidan farqli o’laroq, yangi usul qon tahlillarini ham, miyani skanerlashni ham talab qilmaydi.
«Mavjud qarish soatlari juda samarali, ammo ularning ko’pi ko’pincha qimmat turadigan, invaziv yoki muntazam takrorlash qiyin bo’lgan miya skanerlashi yoki qon tahlillariga tayanadi, — tushuntiradi tadqiqot hammuallifi, Argentinadagi San-Andres Universiteti Kognitiv neyrofanlar markazi direktori Adolfo Garsia. — Ushbu barcha cheklanishlarni nutq yordamida chetlab o’tish mumkin».
Tadqiqotda Argentina, Chili, Kolumbiya, Meksika va Perudan bo’lgan, 18 yoshdan 88 yoshgacha bo’lgan 3000 ga yaqin ispan tilida so’zlashuvchi kattalar ishtirok etdi. Ularning yarmiga yaqini kognitiv sog’lom edi, qolganlarida yengil kognitiv buzilishlar, Altsgeymer kasalligi yoki peshona-chakka demensiyasi tashxisi qo’yilgan edi. Har bir ishtirokchi yettita nutq topshirig’ini bajardi — masalan, videorolikni tasvirlab berdi, bir daqiqa ichida ma’lum bir kategoriyadagi qo’lidan kelganicha ko’p so’zlarni aytdi, qisqa hikoyani eshitgandan so’ng darhol va 20−30 daqiqa o’tgach qayta so’zlab berdi. Yozuvlar matnga aylantirildi va 700 dan ortiq xususiyatlar bo’yicha tahlil qilindi: pauzalar, nutq tezligi, ovoz balandligi, so’z boyligi, emotsional bo’yoqdorlik.
Ushbu ma’lumotlar asosida so’zlashish manerasiga qarab inson yoshini bashorat qiladigan mashinaviy o’rgatish modeli o’qitildi. Haqiqiy yosh va algoritm aniqlagan yosh o’rtasidagi farq «nutqiy yosh farqi» deb ataldi. Kognitiv sog’lom odamlarda bu farq minimal edi, yengil kognitiv buzilishlar va demensiyasi bor odamlarda — sezilarli darajada kattaroq, eng katta farq esa birinchi navbatda miyaning nutq markazlarini zararlaydigan peshona-chakka demensiyasi bilan og’rigan bemorlarda kuzatildi.
Inson nutqi qanchalik «qari» eshitilsa, u xotira, e’tibor va til bo’yicha testlarni shunchalik yomon bajardi va kundalik hayotda shunchalik ko’p qiyinchiliklarga duch keldi. Qon tahlillari ham shunga o’xshash manzarani ko’rsatdi: kattaroq farq epigenetik soatlar ma’lumotlariga ko me’yoran tezlashgan biologik qarish bilan, Altsgeymer bilan og’rigan bemorlarda esa ushbu kasallik markeri hisoblangan p-tau217 oqsili darajasining oshishi bilan ham bog’liq edi. Shuningdek, farq noqulay ijtimoiy-iqtisodiy omillar — kambag’allik, past ma’lumot darajasi, og’ir bolalik bilan bog’liq bo’lib chiqdi — bunda qonuniyat madaniy farqlarga qaramay, sinov o’tkazilgan barcha beshta mamlakatda o’xshash edi.
Shunga qaramay, ekspertlar xulosa chiqarishga shoshilmaslikka chaqiradi. «Inson ovozi umumiy sog’liq holatiga juda ta’sirchan, shuning uchun odam juda charchagani, tushkunlikka tushgani yoki kuchli stressni boshdan kechirayotgani sababli ham nutq “qariroq” eshitilishi mumkin, — deydi tadqiqotda ishtirok etmagan Hackensack University Medical Center huzuridagi Xotira va miya salomatligini o’rganish markazi mutaxassisi Manisha Parulekar. — Klinitsist sifatida men ushbu vositadan yagona asos sifatida demensiya tashxisini qo’yish uchun foydalanmagan bo’lardim». Uning fikricha, nutq tahlili shifokorni bemorning holatiga diqqat bilan qarashga undaydigan qo’shimcha vosita bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Mualliflar ham o’z ishlarining cheklanishlarini tan olishadi: ishtirokchilarning ko’pchiligi faqat bir marta tekshirilgan, shuning uchun «qari» ovoz kelajakda holatning yomonlashishini oldindan ayta olishi hozircha noma’lum. Bundan tashqari, model faqat ispan tilida o’qitilgan va boshqa tillar uchun uni qaytadan moslashtirishga to’g’ri keladi. «Ispancha modelni shunchaki olib, u bilan ingliz tilida so’zlashuvchi bemorlarni baholab bo’lmaydi», — tushuntiradi Parulekar.
Olimlar ushbu usulni boshqa tillarda tekshirishni va nutqdagi o’zgarishlar kelajakda kognitiv funksiyalarning pasayishini oldindan ayta olishini tushunish uchun ishtirokchilarni uzoq vaqt davomida kuzatishni rejalashtirmoqda.
Oldinroq olimlar miya qorindagi yog’ sababli tezroq qarishini isbotlagan edilar.
