Olimlar Yerning jadal isinayotganidan xavotirda. Hosil va baliqlar populyatsiyasi xavf ostida.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
1960-yillardan beri isish 20 baravarga oshdi Quruqlik isishining xavfli tomoni nimada
Уже давно ученые установили, как именно наша планета поглощает солнечное излучение. Подсчитано даже, как распределяется дополнительное тепло, накапливающееся из-за парниковых газов: прежде всего оно уходит в океаны (89%), часть на континенты (5−6%), в вечную мерзлоту и ледники (4%) и в атмосферу (1−2%). Однако, только в 2023 году исследователи рассчитали, как именно дополнительное тепло распределялось по континентам. Выяснить это удалось ученым из Института Альфреда Вегенера и Брюссельского свободного университета.
Olimlar sayyoramiz quyosh nurlanishini aynan qanday yutishini allaqachon aniqlashgan. Hatto issiqxona gazlari tufayli to’planayotgan qo’shimcha issiqlik qanday taqsimlanishi ham hisoblab chiqilgan: birinchi navbatda u okeanlarga (89%), bir qismi qit’alarga (5−6%), abadiy muzliklar va muzliklarga (4%) hamda atmosferaga (1−2%) ketadi. Biroq, faqat 2023-yilga kelibgina tadqiqotchilar qo’shimcha issiqlik qit’alar bo’ylab aynan qanday taqsimlanganini hisoblab chiqishdi. Buni Alfred Vegener instituti va Brussel erkin universiteti olimlari aniqlashga muvaffaq bo’lishdi.
Dastlab, 1960-yildan 2020-yilgacha bo’lgan davrda quruqlikdagi qit’a massivlari 3,8×10²¹ J issiqlikni yutgani ma’lum bo’ldi. Ushbu energiyaning katta qismi, taxminan 90 foizi, yerda 300 metrgacha bo’lgan chuqurlikda saqlanadi. Boshqa 9 foizi Arktikadagi abadiy muzliklarning erishiga sarflanadi, qolgan 0,7 foizi esa quruqlikdagi ichki suv havzalarida, masalan, ko’llar va suv omborlarida to’planadi.
«Ichki suv havzalari va abadiy muzliklar tuproqqa qaraganda kamroq issiqlikni saqlasa-da, ularni doimiy ravishda nazorat qilib borish zarur, chunki ushbu quyi tizimlardagi qo’shimcha energiya sezilarli ekologik o’zgarishlarga sabab bo’ladi», — deydi tadqiqotning yetakchi muallifi Fransisko Xose Kuesta-Valero.
1960-yillardan beri isish 20 baravarga oshdi
Olimlar quruqlikda saqlanadigan issiqlik miqdori 1960-yillardan beri uzluksiz ortib borayotganini aniqlashdi. Shunday qilib, ikki o’n yillikni — XX asrning 60-yillari va XXI asrning 10-yillarini solishtirganda, bu qiymat deyarli 20 baravarga oshgani ko’rindi: tuproqda 1,007 dan 18,83×10²¹ J gacha, abadiy muzliklar hududida 0,058 dan 2,0×10²¹ J gacha va quruqlikdagi ichki suv havzalarida 0,02 dan 0,17×10²¹ J gacha.
Albatta, olimlar global miqyosda o’lchovlar o’tkazishgani yo’q. Ular mingdan ortiq harorat profillaridan — shu jumladan abadiy muzliklarda 300 metr chuqurlikkacha burg’ulangan quduqlardan foydalanishdi. Tadqiqotchilar ushbu profillar asosida matematik modellarni tuzishdi va ularni abadiy muzliklar hamda ichki suv havzalarida issiqlik to’planishini baholash uchun qo’llashdi.
«Kompyuter modellaridan foydalanish ko’plab ko’llarda va Arktikada kuzatishlar yo’qligining o’rnini qoplashga hamda kuzatuvlar soni cheklanganligi sababli yuzaga keladigan nomaniqliklarni yaxshiroq baholashga imkon berdi», — deb tushuntiradi Fransisko Xose Kuesta-Valero.
Quruqlik isishining xavfli tomoni nimada
Abadiy muzliklarning erishi sababli atmosferada metan va uglerod dioksidi miqdori qanchalik ortishini olimlar hali aniqlashlari kerak. Unda ushbu gazlarning juda katta miqdori ko’milgani ma’lum, ammo ularning ajralib chiqish dinamikasini hali hech kim hisoblab chiqqani yo’q.
Ichki suv havzalarining tezlashgan isishi ba’zi oddiy kishilarni quvontirishi mumkin, axir endi cho’milish mavsumini ancha barvaqt boshlash mumkin bo’ladi. Biroq, vaziyat faqat bir tomondan qaraganda yaxshi. Harorat rejimining o’zgarishi ekotizimlarning qayta qurilishiga olib kelishi muqarrar: iliq suvda mikrorganizmlar va suvo’tlar ko’proq hamda baliqlar uchun zarur bo’lgan kislorod kamroq bo mezon bo’ladi. Natijada, isish bilan ko’llardagi baliqlar kamayadi.
Sayyoraning janubiy qishloq xo’jaligi hududlarida sirtning isishi kutilmagan natijani berishi mumkin. Bir tomondan, ekologlar an’anaviy ravishda bong urishmoqda — «hosil xavf ostida qoladi». Boshqa tomondan — har bir bog’bon iliq tuproqda o’simliklar o’zini yaxshiroq his qilishini biladi. Ehtimol, sirt haroratining ko’tarilishi uning namlikni tezroq yo’qotishiga va sug’orish uchun qo’shimcha xarajatlarga olib kelishi mumkin. Ammo umumiy isish sharoitida atmosferadagi namlik miqdori ortadi: okeanlar qancha kuchli isisa, shuncha ko’p suv bug’lanadi. Va shunga mos ravishda, shuncha ko’p yog’ingarchilik tushadi. Boshqa masala shundaki, uning taqsimlanishi kamroq tekis bo’lib qoladi — yuqori kengliklar ko’proq yog’ingarchilik oladi.
