Diabet rivojlanishiga ortiqcha vazn, kamharakatlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, uyqu buzilishi va surunkali stress kabi omillar ta’sir qiladi. Ulardan ayrimlarini nazorat qilish orqali kasallik xavfini kamaytirish mumkin.
— Манба: «Daryo» нашри.
Qandli diabet XXI asrning jiddiy sog‘liq muammolaridan biri. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, 1990–2022-yillarda dunyoda diabet bilan yashovchilar soni 200 milliondan 830 millionga yetgan. Kasallikning ikkinchi turi uzoq vaqt sezilmasdan rivojlanishi, keyinchalik esa yurak, buyrak, ko‘z va asab tizimiga zarar yetkazishi mumkin.
Insulinga rezistentlik nima va u nimasi bilan xavfli?
Insulinga rezistentlik — organizm hujayralarining insulin ta’siriga sezuvchanligi pasayadigan holat. Natijada glyukoza hujayralarga yetarlicha kira olmaydi va qonda uning miqdori oshishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan bu holat prediabet va ikkinchi turdagi qandli diabetga olib kelishi ehtimoli bor.
AQSHdagi Yunis Kennedi Shrayver nomidagi Bolalar salomatligi va inson rivojlanishi milliy instituti olimlari o‘tkazgan tadqiqotda homiladorlikdan oldingi insulinga rezistentlik ayollarda homilador bo‘lish imkoniyatining pasayishi va ayrim akusherlik asoratlari xavfining ortishi bilan bog‘liqligi aniqlangan.
Diabet xavfini oshirishi mumkin bo‘lgan 10 ta odat
1. Kamharakatlik. Jismoniy faollikning yetishmasligi ortiqcha vazn va qorin atrofida yog‘ to‘planishiga olib kelishi mumkin. Bu esa organizmning insulinga sezuvchanligini pasaytiradi.
2. Shirinliklarni ko‘p iste’mol qilish. Shakarli ichimliklar, shirinliklar va tozalangan uglevodlarni me’yoridan ortiq iste’mol qilish vazn ortishiga hamda qondagi glyukoza miqdorining nazoratdan chiqishiga yordam berishi mumkin.
3. Fastfud va transyog‘larga boy mahsulotlar. Bunday taomlarni tez-tez iste’mol qilish nosog‘lom ovqatlanish va ortiqcha vazn xavfini oshiradi. Bu omillar ikkinchi turdagi diabet rivojlanishiga zamin yaratishi mumkin.
4. Ovqatlanish tartibining buzilishi. Ovqatni muntazam o‘tkazib yuborish keyinchalik ortiqcha yeyishga olib kelishi mumkin. Muhimi, ovqatlanish tartibini shaxsiy ehtiyoj va kunlik faollikka moslashtirishdir.
5. Shoshilib ovqatlanish. To‘yganlik hissi paydo bo‘lishidan oldin ko‘p ovqat yeyish ortiqcha kaloriya iste’moliga sabab bo‘lishi mumkin. Sekin ovqatlanish porsiya miqdorini nazorat qilishga yordam beradi.
6. Uyqu yetishmasligi. Muntazam ravishda kam uxlash gormonlar muvozanati va glyukoza almashinuviga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli yetarli va sifatli uyquga e’tibor berish muhim.
7. Tez-tez tamaddi qilish. Kun davomida doimiy ravishda yuqori kaloriyali yeguliklarni iste’mol qilish umumiy kaloriya miqdorini oshirishi mumkin. Tamaddi qilishning o‘zi diabetga olib kelmaydi, ammo nima va qancha yeyilayotgani muhim.
8. Meva o‘rniga sharbat ichish. Yangi siqilgan sharbatda ham tabiiy shakar mavjud, biroq unda butun mevaga nisbatan kletchatka kamroq bo‘ladi. Shu sababli mevalarni sharbat shaklida emas, butunligicha iste’mol qilish ma’qul.
9. Surunkali stress. Uzoq davom etadigan stress kortizol darajasiga, uyquga va ovqatlanish odatlariga ta’sir qilishi mumkin. Stressni boshqarish, jismoniy faollik va dam olishga vaqt ajratish umumiy salomatlik uchun foydali.
10. Alkogol iste’moli. Alkogolli ichimliklar glyukoza almashinuviga ta’sir qilishi va ortiqcha kaloriya manbai bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, shakarli ichimliklar bilan aralashtirilgan alkogolni muntazam iste’mol qilishdan saqlanish lozim.
Qandli diabetni erta aniqlash uchun qanday tekshiruvlar kerak?
Ikkinchi turdagi diabet ko‘pincha dastlabki bosqichlarda yaqqol alomatlarsiz kechadi. Kuchli chanqash, tez-tez siyish, ko‘rishning xiralashishi, sababsiz ozish va doimiy charchoq kasallik belgilaridan bo‘lishi mumkin. Biroq alomatlar paydo bo‘lishini kutmasdan tekshiruvdan o‘tish muhim.
Diabet xavfini baholashda quyidagi tahlillar qo‘llanadi:
- Och qoringa qon glyukozasi — qondagi qand miqdorini ko‘rsatadi.
- Glikirlangan gemoglobin (HbA1c) — so‘nggi taxminan 2–3 oydagi o‘rtacha glyukoza darajasini aks ettiradi.
- Glyukozaga tolerantlik testi — shifokor zarur deb topsa, organizmning glyukozani o‘zlashtirish qobiliyatini baholaydi.
HbA1c ko‘rsatkichining 5,7 foizdan past bo‘lishi odatda me’yor hisoblanadi. Och qoringa plazma glyukozasining 5,6 mmol/l dan past bo‘lishi ham ko‘plab klinik mezonlarda me’yor sifatida qabul qilinadi. Biroq tahlil natijalarini laboratoriya me’yorlari, bemorning holati va shifokor xulosasi bilan birgalikda baholash kerak.
Agar yaqin qarindoshlaringizda diabet bo‘lsa, ortiqcha vazn mavjud bo‘lsa yoki homiladorlik vaqtida gestatsion diabet kuzatilgan bo‘lsa, tekshiruvlar haqida shifokor bilan maslahatlashish ayniqsa muhim.
Diabet xavfini kamaytirish mumkinmi?
Ha, ayrim xavf omillarini nazorat qilish mumkin. Muntazam jismoniy faollik, muvozanatli ovqatlanish, shakarli ichimliklarni cheklash, sog‘lom vaznni saqlash, yetarli uyqu va stressni boshqarish ikkinchi turdagi diabet xavfini kamaytirishga yordam beradi.
Qandli diabet bir kunda paydo bo‘lmaydi va har doim ham faqat turmush tarzi bilan bog‘liq emas. Irsiyat, yosh va boshqa omillar ham muhim. Shuning uchun sog‘lom odatlarni shakllantirish bilan birga, xavf guruhidagi insonlar muntazam tekshiruvdan o‘tishi lozim.
