Chiroq yoki yoqiq televizor bilan uxlashga o’rganib qoldingizmi? Bunday uyqu foydadan ko’ra ko’proq zarar keltirishi mumkin. Nima uchunligini tushuntiramiz.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Hi-Tech Mail muallifi
Bioritmqlarga ta’sir Chiroq pulsatsiyasi
AQSh Milliy Fanlar Akademiyasining 2022-yil mart oyida o’tkazgan laboratoriya tadqiqoti shuni ko’rsatdiki, uyqu paytida yorug’likning o’rtacha ta’siri ham sog’lig’imizga zarar etkazadi.
Salbiy ta’sir sun’iy yorug’likning yurak qisqarish chastotasiga ta’siri bilan bog’liq. Bunday xususiyat simpatik asab tizimimizga o’rnatilgan mexanizm bo’lib, kunduzgi yorug’lik ko’z to’r pardasiga tushganda yuragimizni tezroq urishiga majbur qilishi mumkin. Kunduzi bunday ta’sir kundalik vazifalarni hal qilishda hushyorligimizni oshirishi isbotlangan, ammo kechasi bu yurak-qon tomir kasalliklarini rivojlantirishda qo’shimcha xavf omili hisoblanadi.
Sun’iy yorug’likning tungi uyqu paytida organizmning insulinga chidamliligiga ta’siri haqida ham ma’lumot paydo bo’ldi. Insulinrezistentlik — bu mushak, yog’ va jigar hujayralari insulingacha yomon reaksiyaga kirishadigan va energiyani olish uchun qondagi glyukozadan foydalana olmaydigan holat. Buni kompensatsiya qilish uchun oshqozon osti bezi yana-da ko’proq insulin ishlab chiqarishni boshlaydi, bu esa qonda shakar miqdorining yuqori bo’lishiga olib keladi va qandli diabet rivojlanish xavfini oshiradi.
Bioritmlarga ta’sir
Uyqu paytida hatto zaif sun’iy yorug’lik ham tabiiy bioritmlarga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Inson ko’zida epifizda (shishsimon bezda) maxsus uyqu gormoni — melatonin ajralishiga javob beradigan maxsus fotoreseptorlar joylashgan. Melatonin sekretsiyasi ritmi organizm tomonidan hosil qilinadigan va yorug’lik darajasi bilan bevosita bog’liq bo’lgan «kuchli» ritmlar guruhiga kiradi.
Qorong’ulik tushgandan so’ng organizmdagi melatonin konsentratsiyasi asta-sekin oshib, odamda yumshoq sedativ effekt keltirib chiqaradi. Tarkibi sutka vaqtiga ham bog’liq bo’lgan boshqa gormonlar sekretsiyasi darajasi o’zgaradi. Shuningdek, bu gormon o’ziga xos antigipertenziv yoki antioksidant vazifasini bajaradi. U organizmda to’plangan erkin radikallarni yo’q qiladi va bizni erta qarishdan himoya qiladi.
Yorqin yorug’likda, shuningdek, uxlashdan oldin elektron gadjetlar yoki televizor faol ishlatilganda melatonin parchalanadi, shuning uchun uyqu yuzaki va xavotirli bo’lishi mumkin. Birinchi navbatda bundan immunitet va oziq-ovqat xulq-atvorimiz aziyat chekadi. Ertasi kuni yaxshi dam olmagan odam, qoida tariqasida, ko’proq shirinlik iste’mol qilishni boshlaydi. Shu tarzda organizm energiya yetishmasligini tez uglerodlar yordamida to’ldirib, kompensatsiya qilishga harakat qiladi. Bu esa, ma’lumki, ortiqcha vazn va semirib ketish yo’lidagi birinchi qadamdir.
Ayniqsa, zamonaviy LED-lampalar uyquga salbiy ta’sir ko’rsatadi, ularning rang harorati odatdagi cho’g’lanma lampalarnikiga qaraganda ancha yuqori. Ularning spektrining asosida yotgan kristallar tufayli zararli ko’k nurga yaqinroq joylashgan. Aynan ular ishlab chiqaruvchilarga kengroq diapazonda yorug’lik olishga yordam beradi.
Ko’k nurning salbiy ta’siri ko’zimiz gavharida maxsus fotokimyoviy reaksiya ta’sirida yuzaga keladi, uning natijasida to’r pardasida to’plangan faol kislorod paydo bo’ladi, bu esa melatonin ishlab chiqarishni bostiradi va ko’rish qobiliyatining yomonlashishiga olib keladi.
Chiroq pulsatsiyasi
Agar biz yorug’lik chiqaradigan diodli lampalarning zararli ta’siri mavzusiga to’xtalgan bo’lsak, ularning pulsatsiyasi haqida ham bir necha so’z aytishga arziydi. Klassik cho’g’lanma lampalardan farqli o’laroq, ularning pulsatsiyasi odatda ko’z uchun xavfsiz chegaralarda (taxminan 5%) bo’ladi, LED-lampada bu ko’rsatkich xavfli 30% ga yetishi mumkin.
Bunga ularning tuzilishi, aniqrog’i — lampada kuchlanish stabilizatori bo’lib xizmat qiladigan drayver sababdir. Albatta, barcha zamonaviy lampochkalar ham bunday kamchilikka ega emas, balki qimmatroq transformatorli mikrosxemalar o’rniga ishlab chiqaruvchi stabilizator sifatida diod ko’prigi bo’lgan kondensatorni o’rnatganlarigina shunday bo’ladi.
Kuchlanishni kerakli darajada ushlab turish uchun arzon kondensator doimiy ravishda qayta zaryadlanishga majbur bo’ladi, natijada chiroq miltillay boshlaydi.
Pulsatsiya — bu ko’zdan kechirish bilan sezish qiyin bo’lgan ayyor dushman. Biroq, uni smartfoningiz kamerasi yordamida, agar u yorug’lik sensori bilan jihozlangan bo’lsa, yetarlicha oson aniqlash mumkin. Shunchaki kamerani yoqing va uni yotoqxonangizdagi lampalardan biriga qarating.
Smartfonsiz ham «yomon» langanimni aniqlash juda oson. Yorug’lik qanchalik sovuq bo’lsa — u shunchalik ko’p ko’k rang chiqaradi, shuning uchun tanlashda kengroq ishchi kuchlanish diapazoniga va 20% gacha pulsatsiya koeffitsientiga ega lampalarga ustunlik berish kerak. Vicdonli ishlab chiqaruvchilarda bu parametrlar qadoqda ko’rsatiladi.
