Kuz fasli kirib kelishi bilan O‘zbekistonda nafas yo‘llari infeksiyalari yana faollashmoqda. Masalan, Toshkentda joriy yil oktyabr oyida kuzgi gripp va boshqa virusli kasalliklar ko‘payib, bemorlarda baland harorat, bosh og‘rig‘i, muskullarda og‘riq va kuchli yo‘tallar kuzatilmoqda.
— Manba: «Daryo» nashri.
Havo haroratining pasayishi, xonalarni shamollatmaslik kabi omillar tufayli viruslar tarqalishga qulay sharoit topmoqda. Shuningdek, odamlarning ko‘p vaqtini yopiq joylarda o‘tkazishi, jamoat transportida tiqilinch holatlarning ko‘payishi ham infeksiya yuqish xavfini oshiradi. Bolalar bog‘chalari, maktablar va ish joylarida kasallik tez tarqalmoqda — shifokorlar har kuni murojaatlar soni ortayotganini qayd etmoqda.
Mutaxassislarning aytishicha, kuzda shamollash va grippning kuchayishi tabiiy jarayon, ammo bu yilgi viruslar avvalgilarga qaraganda biroz og‘irroq kechayotgani kuzatilmoqda. Ayniqsa, immuniteti sust, surunkali kasalligi bor yoki uyqu va ovqatlanish tartibi buzilgan odamlarda simptomlar uzoqroq davom etmoqda.
Bularning oldini olish uchun, avvalo, immunitetni mustahkamlash lozim. Quyida immun tizimi faoliyatini yaxshilash va qayta-qayta kasal bo‘lmaslik bo‘yicha tavsiyalar keltiriladi.
Immunitet haqida
Immunitet — bir dona tabletka yoki biror damlama yordamida oshib qolmaydi, bu tizim o‘ta murakkab bo‘lib, yagona dori vositasi bilan immunitetni “ishga tushirish” yoki “ko‘tarish”ning iloji yo‘q.
Immun tizimi — bu tananing har bir qismida faoliyat yurituvchi hujayralar, to‘qimalar va molekulalarning murakkab jamlamasi. Uning vazifasi faqat viruslarni yo‘qotish emas, balki organizmda muvozanatni saqlash, zararlangan to‘qimalarni tiklash va yallig‘lanishni nazorat qilishdir.
Agar siz shamollasangiz, bu immunitet “zaif”ligini bildirmaydi. Aksincha, isitma, charchoq, yo‘tal kabilar organizm virusga qarshi kurashayotganining belgisi. Ammo muammo shundaki, ko‘pchilik bu jarayonni to‘xtatishga yoki tezroq “davolanish”ga urinadi.
Aslida esa tana bu davrda o‘z himoya mexanizmlarini ishga solmoqda: isitma viruslarni yo‘qotishga, burun oqishi esa mikroblarni chiqarib tashlashga xizmat qiladi. Shu sababli organizmga sun’iy ravishda aralashish emas, balki unga tiklanish uchun vaqt va sharoit berish muhim.
Immun tizimini orkestr bilan solishtirish mumkin: har bir hujayra va molekula o‘z vazifasini muvofiq bajarsa, organizmda uyg‘unlik bo‘ladi. Ammo bu “orkestr”ning bir qismi haddan tashqari faollashsa, yallig‘lanish ortadi va sog‘lom to‘qimalar zarar ko‘radi. Shu bois immunitetning kuchliligi emas, balki muvozanatli ishlashi muhimdir.
Haddan tashqari faol immunitet autoimmun kasalliklarga olib kelishi mumkin, ya’ni organizm o‘z hujayralariga qarshi hujum boshlaydi. Juda sust immunitet esa aksincha, virus va bakteriyalarga keng yo‘l ochadi. Sog‘lom immun tizimi esa do‘stni dushmandan ajrata oladi — zarur paytda himoyalanadi, lekin xavf yo‘qolganda tinchlanadi. Shu sababli immunitetni “ko‘tarish” haqida o‘ylashdan ko‘ra, uni barqaror holatda saqlash ancha foydali
Immunitetni zaiflashtiruvchi omillar
1. Stress. Uzoq davom etuvchi asabiy zo‘riqish kortizol gormonini oshiradi, bu esa immun hujayralarning faolligini pasaytiradi.
2. Uyqusizlik. Aynan uyqu vaqtida immunitet tizimi tiklanadi. Kuniga 4–5 soatlik uyqu organizm himoyasini deyarli ikki baravar kamaytiradi.
3. Noto‘g‘ri ovqatlanish. Fastfud, shirinliklar, sabzavot va oqsil yetishmasligi immun hujayralarining shakllanishiga to‘sqinlik qiladi.
4. Iflos havo va chang. Kuzgi tuman, chang va ko‘mir tutuni nafas yo‘llarini shikastlaydi.
5. Quyosh yetishmasligi. Quyosh nuri D vitaminining asosiy manbai bo‘lib, u immunitet faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Uning yetishmasligi kuz va qishda sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.
Immunitetni tabiiy qo‘llab-quvvatlash yo‘llari
• Uyqu: kuniga kamida 7–8 soat uxlash. Tunda organizm yangilanadi.
• Sog‘lom ovqatlanish: sabzavotlar, don mahsulotlari, baliq, go‘sht, loviya va qatiqni ko‘proq iste’mol qiling. Ichak mikroflorasi immun tizimining 70 foizini boshqaradi.
• Harakat: har kuni 30 daqiqa sayr yoki yengil mashq qon aylanishini yaxshilaydi va immun hujayralarni faollashtiradi.
• Toza havo: xonani muntazam shamollatish, chuqur nafas olish mashqlari stressni kamaytiradi.
• Vaksinatsiya: emlash organizmni “tayyorlaydi” va virus kirganda u allaqachon uni tanib, tezda yo‘q qiladi.
Immunitet qayerda “yashaydi”?
Ko‘pchilik bilmaydi, ammo immun hujayralarining qariyb 70 foizi ichakda joylashgan. U yerda milliardlab foydali bakteriyalar yashaydi. Ular tananing qaysi qismida bakteriya dushman, qaysi biri do‘stligini ajratadi. Shuning uchun probiotiklar va tabiiy qatiq mahsulotlari immunitetni barqaror saqlashda muhim.
Ammo zamonaviy ovqatlanish odatlari — ortiqcha shakar, yog‘, yarim tayyor mahsulotlar bu muvozanatni buzadi. Natijada ichakdagi “yaxshi” bakteriyalar kamayadi, bu esa immunitetning umumiy kuchsizlanishiga olib keladi.
Vaksina orqali himoya
Kuz va qish mavsumida gripp, COVID-19 va O‘RVI virusi yana faollashadi. Vaksina organizmni bu viruslar bilan “oldindan tanishtirib”, ularni tez va yengil o‘tishiga yordam beradi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, emlangan odam kasallansa ham, shamollashni yengilroq o‘tkazadi va asoratlardan himoyalanadi.
Xulosa qilganda, immunitet mo‘jizaviy tabletka bilan kuchaymaydi. U sog‘lom odatlar bilan shakllanadi: yetarli uyqu, to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faoliyat, toza havo va ruhiy tinchlik uni barqaror bo‘lishiga yordam beradi.
Sevara Soliyeva
