Statik elektr energiyasi hammaga tanish: havo sharini sochga ishqalasangiz — ular tik bo‘lib qoladi, sintetik kiyim kiysangiz — metall eshik tutqichiga tekkaningizda og‘riqli «chiqillash»ni his qilasiz — deb yozadi « Hi-Tech_Mail.ru ».
Yangiliklar Muallifi
Ushbu hodisa bizga maktabdan ma’lumdek tuyulsa-da, uning nimasi murakkab bo‘lishi mumkin? Biroq olimlar ochiqchasiga tan olishmoqda: bu kundalik fenomen ularni bir necha asrlardan beri boshi berk ko‘chaga solib qo‘ygan. Va faqat hozirga kelibgina fiziklar uning mexanizmlarini chinakamiga tushunishni boshlamoqdalar.
Statik elektr haqidagi umumiy ma’lumotlar ancha oldindan ma’lum: ikki material o‘zaro aloqada bo‘lganda, ulardan biri musbat, ikkinchisi esa manfiy zaryad oladi. Ammo keyin jumboqlar boshlanadi. Zaryadni aynan nima tashiydi — elektronlarmi, ionlarmi yoki modda parchalari? Nima uchun ba’zi materiallar musbat, boshqalari esa manfiy zaryadlanadi? Va bir xil materialning ikki bo‘lagi — Avstriya Fan va texnologiya instituti eksperimentator-fizigi Skott Vaytukaytis aytganidek, «sharchaga sharcha» ishqalansa nima sodir bo‘ladi? Ushbu hodisani o‘rganishdagi qiyinchiliklarga tajribalarning asabga teguvchi takrorlanmasligi ham qo‘shiladi: bir xil jarayon takrorlanganda butunlay boshqacha natijalar berishi mumkin.
Aynan mana shu oldindan aytib bo‘lmaslikka Vaytukaytis jamoasi bir xil polimer namunalari o‘rtasidagi zaryad almashinuvini o‘rganishda duch keldi. Uzoq vaqt davomida fiziklar nimanidir noto‘g‘ri qilyapmiz deb o‘ylashgan. Ammo keyin hayratlanarli narsani aniqlashdi: natija namunaning «biografiyasi»ga — uning boshqa materiallar bilan necha marta aloqada bo‘lganiga bog‘liq edi. Avvalgi teginishlar soni ko‘p bo‘lgan namunalar barqaror ravishda manfiy zaryadlangan. «Bir qarashda bizga tartibsizlik bo‘lib tuyulgan narsa namunalarning evolyutsiyasi bo‘lib chiqdi», — deydi Vaytukaytis.
O‘zining yangi tadqiqotida Vaytukaytis rahbarligidagi mutaxassislar guruhi yana bir kutilmagan omilni aniqladilar. Oksidli materiallarni — masalan, qumni — o‘rganish davomida olimlar zaryad almashinuvi yo‘nalishi ko‘p jihatdan havoda o‘tiradigan uglerod saqlovchi molekulalar bilan belgilanishini aniqladilar. Agar bunday molekulalar qizdirish orqali olib tashlansa, namuna aloqadan so‘ng barqaror ravishda manfiy zaryadlanadi; agar ular sirtda ko‘p bo‘lsa — musbat zaryadlanadi. «Statik elektr sohasida bu molekulalar haqida deyarli hech kim gapirmagan edi», — deb tan oladi Vaytukaytis.
Ushbu natijalar — ushbu sohadagi «uzoq vaqtdan beri qilingan eng yaxshi ish», deb hisoblaydi Keys Vestern Rezerv universiteti kimyo-muhandisi Deniel Leks. Uning so‘zlariga ko‘ra, fan «umumiy mulohazalardan haqiqiy dalillarga o‘tdi».
Statik elektr mexanizmlarini yaxshiroq tushunish shunchaki akademik ahamiyatga ega emas. Ushbu sohadagi kashfiyotlar datchiklar va taqiladigan elektronika uchun yanada samaraliroq batareyasiz generatorlar yaratish, sanoatdagi portlashlarga tez-tez sabab bo‘ladigan elektrostatik razryadlarning oldini olish va hatto Oy changining kelajakdagi Oy bazalari uchun xavfini baholash uchun asos bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, sharcha bilan o‘tkaziladigan «oddiy» maktab tajribasi hali olimlar yechishi kerak bo‘lgan ko‘plab jumboqlarni yashirmoqda.
Avvalroq olimlar chaqmoqdan qurol sifatida foydalanish mumkinligini tushuntirib berishgan edi.
