Olimlar ogohlantirmoqda: Oyda olov o‘zini Yerdagidan boshqacha tutishi mumkin. Bu kelajakdagi boshqariladigan missiyalar va oy bazalari uchun yangi xavflarni keltirib chiqaradi.
Manba: « Hi-Tech_Mail.ru ».
Hi-Tech Mail Muallifi
Manba: https://phys.org/
NASA olimlari Oy yuzasida yong‘in uyushtirishni rejalashtirmoqda. Ularning so‘zlariga ko‘ra, ular Yer yo‘ldoshida alanga o‘zini qanday tutishini tekshirmoqchi.
Koinot missiyalari muhandislari yong‘inni Oyga bo‘lajak boshqariladigan ekspeditsiyalar uchun eng jiddiy xavflardan biri sifatida tobora ko‘proq ko‘rib chiqmoqdalar. Yangi hisob-kitoblar va tajribalar shuni ko‘rsatadiki, past gravitatsiya va yopiq hayotni ta’minlash tizimlari sharoitida olov Yerdagidan boshqacha harakat qilishi mumkin, demak — uni nazorat qilish qiyinroq bo‘ladi.
Alanga va koinot
Yerda alanga konveksiya tufayli yuqoriga cho‘ziladi — issiq havo ko‘tariladi, sovuq havo esa pastga tushadi. Mikrogravitatsiya sharoitida bunday «yuqori» va «past» tushunchasi yo‘q yoki ular «xiralashgan», shuning uchun olov deyarli sferik alanga tillarini hosil qiladi va sekin, ammo barqaror tarqaladi. Bunday sharoitda ventilyatsiya tizimlari kislorodning asosiy manbaiga aylanib, aslida yonishni kuchaytiradi.
Hatto ventilyatsiyani o‘chirish ham xavfsizlikni kafolatlamaydi: materiallar tutashi mumkin, so‘ngra havo oqimi tiklanganda yana alangalanishi mumkin. Bu, ayniqsa oy bazasining yopiq modullarida yashirin yong‘in o‘choqlari xavfini tug‘diradi.
Materiallar koinotda o‘zini qanday tutishini tushunish uchun NASA allaqachon Saffire tajribalar seriyasini o‘tkazgan — olov Cygnus yuk kemalari ichida, ular XKSdan ajralganidan keyin yoqilgan. Sinovlar davomida vaznsizlik sharoitida matolar, kompozitlar va akrilning yonishi kuzatildi. Bu ma’lumotlar bo‘lajak oy va mars missiyalari uchun xavflarni baholashga yordam beradi. Oyda gravitatsiya Yerdagining taxminan 16,6% (1/6) qismini, Marsda esa taxminan 38% (0,38 g) qismini tashkil qiladi.
Kosmonavtika tarixidagi yagona hujjatlashtirilgan yong‘in 1997-yil 23-fevralda «Mir» stansiyasida sodir bo‘lgan. Nosoz kislorod shashkasi yonib ketgan. Uni tezda o‘chirishga muvaffaq bo‘lishdi, ammo stansiyadagi olti kishi (to‘rt rus, bir nemis va bir amerikalik) bir necha kun davomida respirator taqishga majbur bo‘lishdi — havo yonish mahsulotlari bilan zaharlangan edi.
Manba: ESA — P. Carril
Oy missiyalari uchun sinovlar
Olimlarning ta’kidlashicha, materiallarning yonuvchanligi bo‘yicha standart Yer sinovlari koinotdagi real vaziyatni to‘liq aks ettirmaydi. Shuning uchun, kuchsiz gravitatsiya, siyrak muhit va yopiq modullar uyg‘unligi olovning harakatini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan bevosita Oyda maxsus tajribalar o‘tkazish imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda.
Bunday tadqiqotlar uzoq muddatli oy bazalarini yaratish rejalari fonida ayniqsa muhimdir. Hatto germetik moduldagi kichik yong‘in ham tezda kislorod yo‘qolishiga, toksik gazlar ajralishiga va hayotni ta’minlashning muhim tizimlari shikastlanishiga olib kelishi mumkin.
Qo‘shimcha xavflar
Oy changi zarralari o‘tkir qirralarga ega va sirtlarga oson yopishib, uskunalarni shikastlaydi — bu alangalanish ehtimolini oshirishi va yong‘inni o‘chirishni qiyinlashtirishi mumkin.
NASA tajribalari shuni ko‘rsatdiki, vaznsizlikda alanga uzoqroq mavjud bo‘lishi va sezilmasdan tarqalishi mumkin, chunki odatiy havo turbulentligi mavjud emas. Ba’zi materiallar orbitada ochiq alanga bilan yonmaydi, lekin datchiklar yordamida aniqlash qiyinroq bo‘lgan uzoq muddatli tutash holatiga o‘tadi.
Tadqiqotchilarning fikricha, Oydagi olov fizikasini tushunish yangi xavfsizlik standartlarini ishlab chiqish, jumladan materiallarni tanlash, ventilyatsiya tizimlari konstruktsiyasi hamda yong‘inni aniqlash va o‘chirish usullari uchun zarurdir.
Maqolada ta’kidlanishicha, eng oqilona strategiyalardan biri boshqariladigan missiyalar boshlanishidan oldin maxsus sinovlarni o‘tkazishdir, chunki yashash modullarida ochiq alanga juda xavfli. Muqobil variant sifatida tajribalarni avtonom bo‘lmalarda yoki uchuvchisiz platformalarda o‘tkazish taklif etilmoqda.
Manba: NASA
«Orion» kemasining oy missiyasi 2026-yil 10-aprelda muvaffaqiyatli yakunlangani haqida biz bu yerda so‘zlab berdik.
