LFBOT (Luminous Fast Blue Optical Transients, so’zma-so’z «yorqin tezkor ko’k optik o’tishlar») deb nomlangan hodisalar — koinotdagi eng yorqin va eng tezkor chaqnashlardan biri hisoblanadi, biroq ularning tabiati hanuzgacha sir bo’lib qolmoqda.
Manba: « Hi-Tech_Mail.ru ».
Yangiliklar Muallifi
LFBOTlarni 2018-yilda kashf etilgan ushbu sinfning birinchi vakili — AT2018cow obyekti tufayli «sigirsimon hodisalar» (cow-like events) deb ham atashadi. Inglizcha «cow» (sigir) so’zi bilan o’xshashligi sababli, obyektga «sigir» laqabi yopishib qolgan. Bular nihoyatda yorqin chaqnashlar bo’lib, yorqinlik cho’qqisiga bor-yo’g’i bir haftada erishadi va keyingi hafta davomida — yarmigacha xiralashadi. Ularning optik diapazondagi cho’qqi yorqinligi soniyasiga $10^{43}$ ergdan oshadi, bu o’ta yorqin o’ta yangi yulduzlar bilan taqqoslanarli darajadir, garchi ular o’z yorqinligini ancha sekinroq — haftalar yoki oylar davomida to’plasa ham.
Shu bilan birga, LFBOT yorqinligi o’zgarishining xususiyatini oddiy o’ta yangi yulduzlar uchun asosiy energiya manbai bo’lgan nikel-56 parchalanishi bilan tushuntirib bo’lmaydi. Sirli chaqnashlarning kelib chiqishi bo’yicha bir nechta nazariyalar mavjud, ammo olimlar o’rtasida hali yakdil fikr yo’q.
Harvard-Smitson astrofizika markazining Ani Nyujent rahbarligidagi mutaxassislar jamoasi ushbu tezkor chaqnashlar sodir bo’lgan 11 ta galaktikani tahlil qildi. Astronomlar chaqnashlar aynan qayerda sodir bo’lishini, ular faol yulduz hosil bo’lish hududlariga nechoqlik yaqin joylashganini va ularni qanday yulduz populyatsiyalari o’rab turganini sinchiklab o’rganishdi.
Olimlar sirli LFBOTlar yuzaga keladigan sharoitlarni qayta tiklash uchun galaktikalarning fizik xususiyatlarini — yulduz massasini, yulduz hosil bo’lish tezligini va kimyoviy tarkibini modellashtirishdi. So’ngra ular ushbu sharoitlarni boshqa yaxshi o’rganilgan kosmik chaqnashlar: turli xil o’ta yangi yulduzlar portlashlari, uzun gamma-chaqnashlar va o’ta yorqin o’ta yangi yulduzlar muhiti bilan solishtirishdi.
Ma’lum bo’lishicha, LFBOTlarni o’zida jamlagan galaktikalar yulduzlarni faol shakllantirmoqda, biroq o’ta yorqin o’ta yangi yulduzlar bo’lgan galaktikalarga qaraganda kamroq ekstremaldir. Kimyoviy tarkibiga ko’ra, ular oddiy o’ta yangi yulduzlar galaktikalaridan ko’ra og’ir elementlarga kambag’alroq, ammo uzun gamma-chaqnashlar egalaridan boyroqdir.
Qizig’i shundaki, ko’plab yulduz chaqnashlaridan farqli o’laroq, LFBOTlarning sezilarli qismi yorqin yulduz hosil qiluvchi hududlardan uzoqda, ba’zan o’z galaktikalarining xira chekkalarida sodir bo’ladi.
Ushbu tafsilotlar galaktika markazlari bilan bog’liq stsenariylarni, masalan, qora tuynuklarga juda yaqin kelgan yulduzlarning parchalanishini istisno qilishga imkon berdi. Buning o’rniga olimlar bunday hodisaning noodatiy versiyasini taklif qilishdi: ixcham obyektning (neytron yulduzi yoki qora tuynuk) massiv Volf-Raye yulduzi bilan qo’shilishi. Qo’shaloq tizim, ehtimol, yulduz hosil bo’lish hududida paydo bo’lgan, biroq o’ta yangi yulduz holatida ixcham obyekt shakllanishi paytida «turtki» olgan va bu tizimni tug’ilgan joyidan uzoqqa olib ketgan.
«LFBOTlarning hozirgi tanlanmasi ancha kichik, shuning uchun bizning xulosalarimizni kelajakdagi populyatsion tadqiqotlar uchun faqat dastlabki asos deb hisoblash mumkin», — deya ta’kidlaydi olimlar. Ular yaqinda ish boshlagan Vera Rubin rasadxonasi har yili yuzlab bunday hodisalarni aniqlashini va bu sirli chaqnashlar jumboğini yechishga yordam berishini kutishmoqda.
Avvalroq olimlar gamma-chaqnashni aniqlash mumkinmi yoki yo’qligini aniqlashgan edi.
