«Dalalar qirolichasi» makkajo‘xori — bir yillik o‘simlik. Hozirga qadar makkajo‘xori poyalari hosil yig‘ib olingach, asosan kompostga ketardi. Endi ularga yanada oqilona qo‘llanilish topilishi mumkin.Manba: https://commons.wikimedia.org/
San-Diyegodagi Kaliforniya universiteti biomuhandislari Pseudomonas urug‘iga mansub mikrobning yangi shtammini yaratishdi, u makkajo‘xori poyalarida mavjud bo‘lgan uchta asosiy shakarni bir vaqtning o‘zida va tezkorlik bilan qayta ishlashga qodir. Ishlanma qishloq xo‘jaligi chiqindilarini bo‘yoqlar va boshqa xaridorgir mahsulotlar ishlab chiqarish uchun arzon xomashyoga aylantirishga yordam berishi mumkin. Tajribalar natijalarini Nature Communications jurnali chop etmoqda.
Muammo biotexnologlarga azaldan ma’lum: o‘simlik chiqindilari turli shakarlarning — eng avvalo glyukoza, ksiloda va arabinozaning aralashmasini o‘z ichiga oladi. Aksariyat mikroorganizmlar ba’zi moddalarni boshqalaridan afzal ko‘radi, shu sababli qayta ishlash sekin va unchalik samarali kechmaydi. Tadqiqotchilar bakteriyani «berilgan barcha narsani yegin» prinsipi bo‘yicha ishlashga majbur qilishga qaror qilishdi.
San-Diyegodagi Kaliforniya universiteti biomuhandislik professori Adam Fayst (chapda) va Sunxva Vu, San-Diyegodagi Kaliforniya universitetining Jeykobs muhandislik maktabidagi Feist Lab ilmiy xodimi. Manba: https://phys.org/
Shakar miksi
Biomuhandislik professori Adam Fayst (Adam Feist) rahbarligidagi jamoa universitetda ishlab chiqilgan ALEbot robotlashtirilgan platformasidan foydalandi. U oylab kunu tun parallel tajribalar o‘tkazib, Pseudomonas putida turidagi mikroorganizmlarning evolyutsiyasini kerakli o‘zan boyicha yo‘naltirib bordi. Shu bilan birga, ushbu bakteriyalar yonida boshqa potentsial «pudratichilar» ham doimiy ravishda bor edi. Natijada bir turdagi shakarga ixtisoslashmagan, balki bir vaqtning o‘zida barcha uchta shakarni samarali iste’mol qiladigan universal shtamm olishga erishildi.
Ish mualliflarining so‘zlariga ko‘ra, P. putida oziq-ovqat raqobatchilarini faqat butun shakar aralashmasini to‘liq o‘zlashtirgan taqdirdagina mag‘lub eta oladigan sharoitlarni yaratish hal qiluvchi omil bo‘ldi. Bunday yondashuv tanlab o‘tiradigan «tor mutaxassislar»ni emas, balki hamxo‘r «universallar»ni yetishtirish imkonini berdi.
Qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan to ko‘k bo‘yoqqacha — bitta mikrob qadami
Shundan so‘ng olimlar vazifani murakkablashtirishdi: bakteriyani gazlamalarni bo‘yash uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan ko‘k pigment — indigoidin ishlab chiqaradigan qilib modifikatsiyalashdi. Tajriba shuni ko‘rsatdiki, yangi shtamm nafaqat o‘simlik xomashyosini qayta ishlash, balki foydali sanoat mahsulotlarini olish uchun ham mos keladi.
Mualliflarning hisoblashicha, bunday mikroorganizmlar kelajakda, sanoat bir jinsli bo‘lmagan va arzon xomashyodan — qishloq xo‘jaligi qoldiqlaridan tortib aralash plastik chiqindilarigacha faolroq foydalanishni boshlaganda, ayniqsa xaridorgir bo‘ladi.
Biz evolyutsiya yordamida makkajo‘xori poyalarida mavjud bo‘lgan barcha uchta shakarni tez va bir vaqtning o‘zida o‘zlashtirishga qodir bo‘lgan bakterial shtammni yaratdik.
Adam Fayst
Tadqiqot rahbari.
Pseudomonas putida — grammanfiy tayoqchasimon tuproq saprofit-bakteriyasidir. U ko‘p qirrali metabolizmga ega va genetik manipulyatsiyalarga beriluvchandir, bu uni tadqiqotlarda, bioremediatsiyada hamda kimyoviy moddalar va boshqa birikmalar sintezida qo‘llaniladigan keng tarqalgan organizmga aylantiradi. Oziq-ovqat mahsulotlari va dorilar sifati nazorati boshqarmasi (FDA) P. putida KT2440 shtammini Xo‘jayin-tashuvchi tizimining 1-darajali (HV-1) xavfsizlik darajasi bo‘yicha sertifikatlangan shtammlar ro‘yxatiga kiritdi, bu uning hech qanday qo‘shimcha ehtiyot choralarsiz foydalanilganda xavfsiz ekanligini ko‘rsatadi. Shu tariqa, ko‘plab tadqiqot laboratoriyalarida P. putidadan foydalanish Pseudomonasning boshqa ba’zi turlariga, masalan, shartli-patogen mikrob bo‘lmish ko‘k yiring tayoqchasiga qaraganda afzalroqdir.Manba: https://commons.wikimedia.org/
Yondashuvning istiqbolli ekanligini boshqa tadqiqotlar ham tasdiqlaydi. Chunonchi, Hi-Tech Mail ilgari yog‘och chiqindisi bo‘lmish ligninni qimmatbaho kimyoviy birikmalarga qayta ishlash uchun qo‘llaniladigan Pseudomonas putida shtammlari haqida so‘zlab bergan edi.
