Laborintdagi g‘ayrioddiy xatti-harakatlar suvning sho‘rligi oshganidan keyin baliqlarda xavotir borligini oshkor qildi. Endi ushbu usuldan yangi dorilarni izlash va sinovdan o‘tkazishda foydalanishlari mumkin.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Hi-Tech Mail muallifi
Ba’zan tirik mavjudotning xavotirida titrash yoki vahima emas, balki chapga yoki o‘ngga burilishdan bosh tortish dalolat beradi. Rossiyalik tadqiqotchilar Danio-rerio baliqlarining xochsimon labirintdagi xatti-harakatlarini o‘rganish jarayonida aynan shunday kutilmagan samarani aniqlashdi.
Papanin nomidagi Rossiya Fanlar akademiyasining Ichki suvlar biologiyasi instituti olimlari stress baliqlarni odatiy harakatlanish strategiyasini o‘zgartirishga majbur qilishini aniqlashdi. Tadqiqot Stresses jurnalida chop etildi.
Tajribada 20 ta voyaga yetgan Danio rerio individlari qatnashdi. Avvaliga baliqlar to‘rtta bir xil tarmoqqa ega xochsimon labirintga joylashtirildi va ularning ko‘chib o‘tishlari videoga olindi. Keyin esa chuchuk suv joyandalariga noqulay sharoit yaratish maqsadida suvga tuz qo‘shildi. Oralikdan 20 daqiqa o‘tar-o‘tmas, bechoralarda asosiy stress gormoni — kortizol darajasi taxminan besh baravarga oshdi. Ammo asosiy o‘zgarishlar tahlillarda emas, balki marshrutlarda namoyon bo‘ldi.
Tuz ta’siridan oldin baliqlar labirintni faol o‘rganishgan va qo‘shni tarmoqlar orasida tez-tez ko‘chib o‘tishgan. Stressdan keyin esa manzara o‘zgardi: jonivorlar yon shoxlanishlarni e’tiborsiz qoldirib, markaz orqali to‘g‘ri yo‘nalishda sezilarli darajada tez-tez harakatlana boshlashdi. Boshqacha aytganda, qiziquvchanlik o‘z o‘rnini taxmin qilsa bo‘ladigan «ortiqcha burilishlarsiz marshrut»ga bo‘shatib berdi. Aynan ushbu ko‘rsatkichni mualliflar preparatlarni sinovdan o‘tkazishda xavotirlikning yangi markeri sifatida foydalanishni taklif qilmoqdalar.
Nima uchun olimlar umuman baliqlarga qarashmoqda
Bir qarashda Danio rerio uzunligi bor-yo‘g‘i 3–4 santimetr bo‘lgan oddiy akvarium baliqlariga o‘xshaydi. Biroq biologiyada ular allaqachon haqiqiy superyulduzlarga aylanishgan. Ularning genetikasi ko‘p jihatdan insonniki bilan solishtirish mumkin darajada, asab tizimi esa stress, xavotirlik, uyqu buzilishi va hatto ba’zi neyrodegenerativ jarayonlarni modellashtirishga imkon beradi.
Boshqa qiziqarli faktlar ham bor:
- Ingliz tilida ushbu baliqlar yo‘l-yo‘l rangi uchun juda mos ravishda zebrafish deb ataladi. Mantiqan o‘xshash o‘xshatish boshqa tillarda ham mavjud;
- Tabiatda D. rerio turi faqat Janubiy Osiyoning — Pokistondan Myanmagacha bo‘lgan oqar tog‘oldi suv havzalarida yashaydi;
- Danio-rerio — gala bo‘lib yashaydigan baliqlar va yolg‘izlik ular uchun o‘z-o‘zidan stressdir; tajribalarda ajratib qo‘yilgan individlar xavotirli xatti-harakatlarni namoyon etishgan;
- Olimlar ulardan antidepressantlar va anksiolitiklarni (xavotirga qarshi vositalarni) tekshirish uchun foydalanishadi: qo‘rqib ketgan baliqlar odatda tubga yaqin joyda turishadi, preparatlar ta’siridan keyin esa bo‘shliqni yanada ishonch bilan o‘rganishni boshlashadi;
- 1976 yilda danio-rerioning uvildiriqlari (urtg‘ilari) Sovet «Salyut-5» orbital stantsiyasiga yuborilgan. U yerda ulardan chovoqlar paydo bo‘lib, undan keyin rivojlangan voyaga yetgan baliqlar keyingi tadqiqotlar uchun Yerga eson-omon qaytib kelishgan.
Danio-rerio ilm-fan uchun shunchalik qulayki, ularni zamonaviy biomeditsinaning asosiy «mehnatkash otlaridan» biri deb atashadi.
Dori vositalari tezroq tekshiriladi
Ish mualliflarining ta’kidlashicha, yangi ko‘rsatkich ayniqsa avtomatik ravishda kuzatib borish osonligi bilan qimmatlidir. Zamonaviy videotreking tizimlari hayvonlarning harakat traektoriyasini mustaqil tahlil qilishga qodir, demak, xavotirga qarshi ta’sirga ega moddalarni izlashni sezilarli darajada tezlashtirish mumkin.
Agar keyingi tajribalar natijalarni tasdiqlasa, baliqlarning «to‘xtovsiz to‘g‘ri chiziq bo‘ylab» harakatlanishdagi g‘ayrioddiy odati yangi dori vositalarini ishlab chiqish hamda turli ifloslantiruvchi moddalarning suv ekotizimlariga ta’sirini baholash uchun qulay vositaga aylanishi mumkin.
Zebra-baliqlar haqida yana nima o‘qish mumkin
В недавнем материале Hi-Tech Mail мы сообщили, что у мозга рыбок данио и человека нашли неожиданную общую черту.
Yaqindagi Hi-Tech Mail materialida biz danio baliqlari va inson miyasida kutilmagan umumiy xususiyat topilgani haqida xabar bergan edik.
Undan oldinroq esa portalimiz lyuminestsent tarkib yarim shaffof baliqlarning tirik toqimalari ichiga nazar tashlash imkonini bergani haqida so‘zlab bergan edi.
