Uyqu sifatini yaxshilash bo‘yicha maslahatlar hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda: yetarlicha dam oling, ertaroq yoting va uxlashdan oldin ekranga qaramang. Bu to‘g‘ri, chunki uyquning yetishmasligi organizmni emirib, xotira, immunitet, yurak faoliyati hamda kayfiyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Manba: «Mail.ru Hi-Tech».
Yangiliklar muallifi
Biroq so‘nggi yillarda olimlar boshqa bir muammo haqida bot-bot gapirmoqda: ma’lum bo‘lishicha, ortiqcha uyqu ham kam uyqucharchalik kabi zararli bo‘lishi mumkin. Bir nechta yirik tadqiqotlar juda ko‘p uxlash haqiqatan ham tavsiya etilmasligini ko‘rsatmoqda, garchi buning sabablari va bog‘liqligi qarash mumkin bo‘lganidan ancha murakkabroq bo‘lsa ham.
Uyqu to‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy faollik bilan bir qatorda salomatlikning uchta asosiy ustunidan biridir. Uyqu vaqtida mushaklar tiklanadi, immun tizimi mustahkamlanadi, miya to‘plangan toksik birikmalardan tozalanadi hamda xotira va hissiyotlar uchun javob beruvchi nerv aloqalari yangilanadi. Avstraliya uyqu salomatligi jamg‘armasi mutaxassislarining fikricha, kattalarga o‘rtacha kechasi yettidan to‘qqiz soatgacha uyqu kerak. Kamroq — organizm yetarlicha dam olmayapti degani; ko‘proq — bu ham e’tibor qaratish uchun sabab.
Uyqu yetishmasligi infarkt, insult, ikkinchi turdagi diabet, depressiya va yallig‘lanish kasalliklari xavfini oshiradi. Biroq 79 ta ilmiy ish sharhiga ko‘ra, haddan tashqari uzoq uyqu ham yuqori o‘lim darajasi bilan bog‘liq: to‘qqiz soatdan ko‘p uxlaydiganlarda bu ko‘rsatkich sakkiz soat uxlaydiganlarga nisbatan o‘rtacha 34 foizga yuqori. 2018 yilda e’lon qilingan tadqiqotlar metaanalizi ham shunga o‘xshash ma’lumotlarni ko‘rsatdi — o‘lim xavfi taxminan 14 foizga oshadi.
Ammo shuni tushunish muhimki, barcha bu ilmiy ishlarda gap sabab-oqibat aloqasi haqida ketmayapti. Uzoq uyquning o‘zi o‘ldirmaydi — ko‘pincha u allaqachon mavjud muammolarga ishora qiladi. Surunkali kasalliklari, og‘riqlari, depressiyasi bo‘lgan yoki dori-darmonlarning nojo‘ya ta’siridan aziyat chekadigan odamlar ko‘pincha ko‘proq uxlashadi, chunki ularning organizmi so‘zning tom ma’nosida past uyqu sifatini kompensatsiya qilishga harakat qiladi. Bundan tashqari, sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan semizlik yoki chekish kabi omillar ham ko‘pincha uyqu buzilishi bilan birga keladi. Shuning uchun uzoq uyqu kasallikning sababidan ko‘ra uning alomati bo‘lishi mumkin.
Ko‘pgina kattalar sutkasiga yetti-to‘qqiz soatni o‘z ichiga olgan uyquning «oltin diapazoni»da ajoyib faoliyat yuritadi. O‘smirlarga esa, aksincha, organizmni tiklash uchun biroz ko‘proq vaqt — o‘n soatgacha kerak bo‘ladi. Yosh o‘tishi bilan esa, keng tarqalgan fikrga zid ravishda, norma o‘zgarmaydi: eng asosiysi miqdor emas, balki uyquning sifati. Ba’zi qariyalar haqiqatan ham vaqt jihatidan kamroq uxlashadi, lekin agar inson o‘zini dam olgan va tetik his qilsa, katta ehtimol bilan unga shu vaqt yetarli bo‘ladi.
Agar juda kam uxlasangiz va o‘zingizni dam olgandek his qilmasangiz — bu rejimni o‘zgartirish uchun sababdir. Ammo agar muntazam ravishda sezilarli darajada ko‘p uxlashni boshlasangiz va baribir charchoqni his qilsangiz, o‘zingizni tinglab ko‘rishingiz va ehtimol vaziyatni shifokor bilan muhokama qilishingiz kerak. Umuman olganda, uzoq umr ko‘rish va tetiklik siri oddiy: kun tartibi, kunduzgi yorug‘lik, jismoniy faollik va yotishdan oldingi xotirjam muhit ko‘rpa ostida o‘tkazilgan soatlar soni haqida o‘ylashdan ko‘ra ko‘proq foyda beradi.
Avvalroq olimlar uyqu va ovqatlanish o‘rtasida g‘ayrioddiy bog‘liqlikni topgandilar.
