Yuqori qon bosimi, chekish, noto‘g‘ri ovqatlanish, kamharakatlik yoki nazoratsiz qandli diabet yillar davomida organizmga zarar yetkazib, jiddiy asoratlarga sabab bo‘lishi mumkin. Eng xavflisi, bu omillarning ayrimlari kundalik hayotimizning odatiy qismiga aylanib qolgan.
— Манба: «Daryo» нашри.
Odam o‘zini sog‘lom his qilsa, yuragi ham joyida deb o‘ylashi tabiiy. Ammo yurak-qon tomir kasalliklari ko‘pincha aynan shunday — sezdirmasdan rivojlanadi. Yuqori qon bosimi, chekish, noto‘g‘ri ovqatlanish, kamharakatlik yoki nazoratsiz qandli diabet yillar davomida organizmga zarar yetkazib, jiddiy asoratlarga sabab bo‘lishi mumkin. Eng xavflisi, bu omillarning ayrimlari kundalik hayotimizning odatiy qismiga aylanib qolgan.
Yuqori qon bosimi
Gipertoniyani bejizga “sokin qotil” deb atashmaydi. Qon bosimi yuqori bo‘lgan odam uzoq vaqt davomida o‘zida hech qanday jiddiy o‘zgarish sezmasligi mumkin. Biroq bu paytda yurak va qon tomirlariga tushadigan yuklama ortib boradi.
Qon bosimining muntazam ravishda 140/90 mm simob ustunidan yuqori bo‘lishi gipertoniya belgisi hisoblanadi. Bunday holatda yurak qonni tomirlarga haydash uchun ko‘proq kuch sarflaydi. Vaqt o‘tishi bilan qon tomirlari elastikligini yo‘qotishi, yurak mushagiga qon va kislorod yetib borishi esa yomonlashishi mumkin.
Natijada stenokardiya, yurak xuruji, yurak yetishmovchiligi va yurak ritmining buzilishi kabi muammolar xavfi oshadi.
Shu sababli odam o‘zini yaxshi his qilayotgan bo‘lsa ham, qon bosimini muntazam tekshirtirib turishi muhim. Ayniqsa, oilasida gipertoniya yoki yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lganlar bunga e’tiborli bo‘lishi kerak.
Chekish va spirtli ichimliklar
Sigaretaning zarari faqat o‘pka bilan cheklanmaydi. Tamaki tutuni qon tomirlarining ichki qatlamini shikastlaydi va ateroskleroz jarayonini tezlashtirishi mumkin.
“Faqat dam olish kunlari” yoki do‘stlar davrasida chekish ham xavfsiz hisoblanmaydi. Elektron sigaretalarni ham zararsiz muqobil deb bo‘lmaydi. Nikotin qon bosimini oshirishi va yurak-qon tomir tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Biroq chekishni tashlash uchun hech qachon kech emas. Sigaretadan voz kechilgach, organizm tiklana boshlaydi. Taxminan 20 daqiqadan so‘ng yurak urishi va qon bosimi pasaya boshlaydi. Vaqt o‘tishi bilan yurak-qon tomir kasalliklari xavfi ham kamayadi.
Spirtli ichimliklarni ko‘p yoki muntazam iste’mol qilish ham qon bosimini oshirishi va yurak kasalliklari xavfini kuchaytirishi mumkin. Uzoq muddat davomida ko‘p miqdorda alkogol iste’mol qilish yurak mushagini zararlab, alkogolli kardiomiopatiyaga olib kelishi ehtimolini oshiradi.
Ortiqcha tuz va noto‘g‘ri ovqatlanish
Yurakka zarar yetkazadigan omillardan yana biri — kundalik ratsionda tuz, to‘yingan yog‘lar va qayta ishlangan mahsulotlarning ko‘pligidir.
Tuz faqat tuzdonning o‘zida emas. Non, souslar, konservalar, kolbasa, chips va boshqa yarim tayyor mahsulotlarda ham uning miqdori yuqori bo‘lishi mumkin. Shu sababli ovqatga qo‘shimcha tuz solmaslikning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Ratsionda meva va sabzavotlar, butun donli mahsulotlar, baliq va yong‘oqlar ko‘proq bo‘lgani ma’qul. Yog‘li go‘sht, sariyog‘ va qaymoq kabi to‘yingan yog‘larga boy mahsulotlarni esa me’yorida iste’mol qilish tavsiya etiladi.
Bunda haddan tashqari cheklov ham shart emas. Bir marta burger yoki boshqa fastfud iste’mol qilish sog‘lom ovqatlanish odatini buzib yubormaydi. Muhimi, kundalik ratsionning asosiy qismi muvozanatli bo‘lishidir.
Kun bo‘yi o‘tirish
Zamonaviy hayotda ko‘pchilik kunning katta qismini kompyuter, telefon yoki televizor qarshisida o‘tkazadi. Bunday kamharakat turmush tarzi esa yurak uchun foydali emas.
Jismoniy faollik yurak-qon tomir kasalliklari, yuqori qon bosimi va 2-turdagi qandli diabet xavfini kamaytirishga yordam beradi. Buning uchun har kuni sport zalida bir necha soat shug‘ullanish shart emas.
Kattalarga haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik tavsiya etiladi. Tez yurish, velosiped haydash, suzish yoki oddiy badantarbiya ham buning uchun yetarli bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, uzoq vaqt bir joyda o‘tirib qolmaslik, ish vaqtida vaqti-vaqti bilan o‘rindan turish va imkon qadar piyoda yurish ham foydali.
Ortiqcha vazn
Ortiqcha vazn yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet va boshqa surunkali kasalliklar xavfini oshirishi mumkin.
Tana vaznini taxminiy baholash uchun tana vazni indeksidan — TVI foydalaniladi. U vaznni kilogrammda bo‘y uzunligining metrda olingan kvadratiga bo‘lish orqali hisoblanadi. Kattalarda TVI 25 dan yuqori bo‘lsa, ortiqcha vazn, 30 dan yuqori bo‘lsa, semizlik hisoblanadi.
Ammo TVI har doim ham insonning sog‘lig‘i haqida to‘liq ma’lumot bermaydi. Masalan, mushak massasi katta bo‘lgan odamda TVI yuqori chiqishi mumkin, garchi ortiqcha yog‘ miqdori bo‘lmasa ham. Shu sababli bel aylanasi kabi boshqa ko‘rsatkichlar ham hisobga olinadi.
Agar vazn me’yordan yuqori bo‘lsa, uni keskin parhezlar bilan emas, sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faollikni bosqichma-bosqich oshirish orqali kamaytirish ma’qul.
Nazoratsiz qandli diabet
Qandli diabet ham yurak-qon tomir tizimi uchun jiddiy xavf omillaridan biridir. Qondagi glyukoza miqdorining uzoq vaqt yuqori bo‘lishi qon tomirlari devorlariga zarar yetkazib, infarkt va insult xavfini oshirishi mumkin.
Kuchli chanqash, tez-tez siyish, ko‘rishning xiralashishi, tez charchash va sababsiz vazn yo‘qotish diabet belgilaridan bo‘lishi mumkin. Ammo 2-turdagi diabet ko‘pincha uzoq vaqt deyarli hech qanday alomatsiz kechadi.
Shuning uchun odam faqat o‘zida alomatlar paydo bo‘lishini kutib yurmasligi kerak. Muntazam tibbiy ko‘rik va zarur qon tahlillari kasallikni erta aniqlashga yordam beradi.
Agar diabet tashxisi qo‘yilgan bo‘lsa, qon shakarini nazorat qilish, shifokor belgilagan davolashga amal qilish va dorilarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmaslik muhim.
Tana signallarini e’tiborsiz qoldirish
Yurak-qon tomir kasalliklarining ayrimlari sezdirmasdan rivojlansa-da, organizm jiddiy muammo yuzaga kelganida signal berishi mumkin.
Ko‘krakda og‘riq yoki noqulaylik, nafas qisishi, bosh aylanishi, sovuq ter bosishi, to‘satdan paydo bo‘lgan kuchli holsizlik kabi belgilarni e’tiborsiz qoldirmaslik kerak. Ayniqsa, ko‘krakdagi kuchli og‘riq nafas qisishi yoki boshqa o‘tkir alomatlar bilan birga kuzatilsa, darhol tez tibbiy yordam chaqirish lozim.
Yurakni asrash uchun esa kasallik paydo bo‘lishini kutib o‘tirmaslik kerak. Qon bosimi, qondagi glyukoza va xolesterin miqdorini nazorat qilish, sog‘lom ovqatlanish, muntazam harakatlanish, chekishdan voz kechish va vaznni me’yorda saqlash yurak-qon tomir salomatligini asrashning muhim shartlaridandir.
